‘own earnings देशात सर्वाधिक ‘स्वतःची कमाई’ कोणाची? दिल्ली अव्वल; महाराष्ट्र-गुजरात कुठे?

By, wankhadepravin - August 31, 2026 04:00:36

0

विशेष प्रतिनिधी

नवी दिल्ली : देशातील राज्यांच्या आर्थिक स्थितीचा विचार करताना स्वतःच्या स्रोतांतून मिळणाऱ्या कर महसुलाला विशेष महत्त्व असते. या बाबतीत दिल्ली आघाडीवर असल्याचे २०२४-२५ या आर्थिक वर्षाच्या अर्थसंकल्पीय अंदाजातील आकडेवारीवरून दिसून येते. दिल्लीच्या एकूण कर महसुलापैकी सुमारे ९१.६ टक्के हिस्सा राज्याच्या स्वतःच्या स्रोतांतून येतो.

दिल्लीनंतर औद्योगिकदृष्ट्या सक्षम असलेल्या गुजरात आणि महाराष्ट्राचीही या यादीत मजबूत स्थिती आहे. गुजरातचा स्वतःच्या स्रोतांमधून मिळणाऱ्या कर महसुलातील वाटा सुमारे ८५.५ टक्के, तर महाराष्ट्राचा वाटा सुमारे ८५ टक्के असल्याचे आकडेवारीतून दिसते.

दिल्लीची आर्थिक स्थिती मजबूत का?

देशाची राजधानी असलेल्या दिल्लीचे अर्थकारण प्रामुख्याने सेवा क्षेत्र, व्यापार, व्यवसाय, स्थावर मालमत्ता आणि विविध व्यावसायिक उपक्रमांवर आधारित आहे. मोठी बाजारपेठ आणि मोठा करआधार यामुळे दिल्ली सरकारला स्वतःच्या स्रोतांतून मोठ्या प्रमाणात महसूल मिळतो.

दिल्ली सरकारच्या कर महसुलात जीएसटी/व्हॅट, मुद्रांक व नोंदणी शुल्क, उत्पादन शुल्क आणि मोटार वाहन कर यांसारख्या स्रोतांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. त्यामुळे विकासकामे आणि प्रशासकीय खर्चासाठी दिल्लीला केंद्रीय निधीवर तुलनेने कमी अवलंबून राहावे लागते.

गुजरात आणि महाराष्ट्राची स्थिती काय?

स्वतःच्या स्रोतांतून कर महसूल उभारण्याच्या बाबतीत गुजरात आणि महाराष्ट्र हे देशातील मजबूत राज्यांमध्ये आहेत.

२०२४-२५ च्या अर्थसंकल्पीय अंदाजानुसार:

दिल्ली – ९१.६ टक्के
गुजरात – ८५.५ टक्के
महाराष्ट्र – सुमारे ८५ टक्के

यानंतर हरियाणा आणि कर्नाटक यांसारख्या राज्यांचा क्रमांक लागतो.

महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन्ही राज्ये औद्योगिक आणि व्यावसायिकदृष्ट्या विकसित असल्याने त्यांचा स्वतःचा करआधार मोठा आहे. उत्पादन, सेवा, व्यापार, रिअल इस्टेट आणि इतर आर्थिक व्यवहारांमधून या राज्यांना मोठ्या प्रमाणात महसूल मिळतो.

रिक्षा-टॅक्सीचालकांना मराठीसाठी आणखी एक वर्षाची मुदतवाढ

‘स्व-स्रोत महसूल’ म्हणजे नेमकं काय?

राज्याच्या आर्थिक क्षमतेचा अंदाज घेताना स्वतःच्या स्रोतांतून मिळणारा महसूल आणि केंद्राकडून मिळणारा निधी यातील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

स्व-स्रोत महसुलात राज्य सरकारकडून थेट गोळा होणारे कर आणि करेतर महसूल यांचा समावेश होतो. याउलट केंद्रीय करांमधील राज्याचा हिस्सा आणि केंद्राकडून मिळणारी विविध हस्तांतरणे ही स्वतंत्र स्रोत आहेत.

त्यामुळे स्वतःच्या स्रोतांतून महसूल उभारण्याचे प्रमाण जितके अधिक, तितके राज्याचे उत्पन्न उभारणीच्या दृष्टीने बाह्य निधीवरील अवलंबित्व तुलनेने कमी असल्याचे मानले जाते.

दिल्ली अव्वल, पण महाराष्ट्रही मजबूत

देशातील सर्वाधिक स्वतःचा कर महसूल उभारण्याच्या प्रमाणात दिल्ली आघाडीवर असली, तरी महाराष्ट्र आणि गुजरातची स्थितीही भक्कम आहे. विशेषतः महाराष्ट्राची मोठी अर्थव्यवस्था, औद्योगिक उत्पादन, सेवा क्षेत्र आणि व्यावसायिक व्यवहार यामुळे राज्याचा करआधार मोठा आहे.

मात्र, येथे एक महत्त्वाची बाब लक्षात घेणे गरजेचे आहे. ९१.६ टक्के किंवा ८५ टक्के हे राज्याच्या एकूण महसुलाचे प्रमाण नसून, संबंधित आकडेवारीतील स्वतःच्या स्रोतांतून मिळणाऱ्या कर महसुलाच्या वाट्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे या आकडेवारीचा अर्थ ‘दिल्ली देशात सर्वाधिक महसूल कमावणारे राज्य’ असा थेट घेणे योग्य ठरणार नाही.