खात्यात पैसे नसले तरी करता येणार UPI पेमेंट; ‘क्रेडिट लाइन’ सुविधा नेमकी काय आहे?

By, wankhadepravin - September 1, 2026 02:30:14

0

विशेष प्रतिनिधी

तुमच्या बँक खात्यात एक रुपयाही शिल्लक नसला, तरी काही परिस्थितीत UPIच्या माध्यमातून पेमेंट करणं शक्य आहे. NPCI आणि संबंधित बँकांकडून उपलब्ध करून देण्यात आलेल्या ‘UPI Credit Line’ सुविधेमुळे ग्राहकांना आधीच मंजूर असलेल्या क्रेडिट मर्यादेत व्यवहार करता येतो. ही सुविधा कशी काम करते, क्रेडिट कार्डपेक्षा ती कशी वेगळी आहे, व्याज किती आकारलं जातं आणि ती अॅक्टिव्हेट कशी करायची, जाणून घेऊया.

अचानक पैसे लागले तर चिंता नको!

समजा, एखाद्या वेळी तुमच्या बँक खात्यात पुरेसे पैसे नाहीत आणि तातडीने ऑनलाइन पेमेंट करायचं आहे. अशा वेळी Google Pay, PhonePe किंवा BHIMसारख्या UPI अॅप्सवर उपलब्ध असलेली ‘Pre-Sanctioned Credit Line Through UPI’ सुविधा उपयोगी ठरू शकते. बँकेने आधीच मंजूर केलेल्या क्रेडिट मर्यादेत तुम्ही UPIच्या माध्यमातून मर्चंटला पेमेंट करू शकता.

रोख व्यवहार मागे पडला

एकेकाळी कोणताही व्यवहार करण्यासाठी रोख रक्कम जवळ बाळगणं आवश्यक होतं. मात्र, डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यानंतर भारतीयांच्या आर्थिक व्यवहार करण्याच्या पद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. आज बाजारपेठ असो, किराणा दुकान असो किंवा एखादी सेवा घ्यायची असो, मोबाईलमधील UPI अॅप आणि QR कोडच्या माध्यमातून काही सेकंदांत पेमेंट केलं जातं.

रिक्षा-टॅक्सीचालकांना मराठीसाठी आणखी एक वर्षाची मुदतवाढ

QR कोड स्कॅन केला की काही क्षणांतच व्यवहार पूर्ण होतो. सुट्ट्या पैशांची चिंता नाही, रोख रक्कम बाळगण्याची गरज नाही आणि व्यवहाराची नोंदही डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध राहते.

किरकोळ पेमेंटमध्ये UPIचा मोठा वाटा

२५ ऑगस्ट २०२६ रोजी UPIने आपल्या प्रवासाची १० वर्षे पूर्ण केली. या काळात देशातील डिजिटल पेमेंटच्या क्षेत्रात UPIने मोठी क्रांती घडवून आणली आहे. सध्या भारतातील किरकोळ पेमेंट व्यवहारांमध्ये UPIचा वाटा तब्बल ८१ टक्क्यांपर्यंत पोहोचल्याचे सांगितले जाते.

UPIचा वापर याच वेगाने वाढत राहिल्यास आगामी काळात किरकोळ डिजिटल पेमेंटमध्ये त्याचा वाटा आणखी वाढण्याची शक्यता आहे. छोट्या रकमेपासून मोठ्या व्यवहारांपर्यंत UPI हा ग्राहकांच्या दैनंदिन जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.

डिजिटल पेमेंटमध्ये भारत आघाडीवर

जगभरातील डिजिटल पेमेंटच्या क्षेत्रातही भारताची कामगिरी उल्लेखनीय आहे. जागतिक पातळीवर होणाऱ्या डिजिटल पेमेंटपैकी जवळपास निम्मे व्यवहार भारतात होत असल्याचे आकडेवारीतून दिसून येते. यात UPIचा वाटा अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

NPCIकडून वेळोवेळी UPIमध्ये नवीन सुविधा जोडण्यात आल्या आहेत. UPI Credit Card, UPI Pocket, UPI Circle यांसारख्या सुविधांनंतर आता UPI Credit Lineमुळे ग्राहकांना आणखी एक पर्याय उपलब्ध झाला आहे.

खात्यात पैसे नाहीत? तरीही UPI पेमेंट शक्य!

UPI Credit Line सुविधा काही वर्षांपूर्वी सुरू करण्यात आली. मात्र, अजूनही अनेक ग्राहकांना तिची पूर्ण माहिती नाही. या सुविधेचा सर्वात महत्त्वाचा फायदा म्हणजे, बँक खात्यात पुरेशी शिल्लक नसतानाही बँकेने मंजूर केलेल्या क्रेडिट मर्यादेचा वापर करून UPIच्या माध्यमातून पेमेंट करता येतं.

मात्र, यासाठी संबंधित बँकेने ग्राहकाला क्रेडिट लाइन मंजूर केलेली असणं आवश्यक आहे.

ही नेमकी कर्जाचीच सुविधा आहे का?

UPI Credit Line म्हणजे बँकेकडून ग्राहकाला मंजूर केलेली ठराविक कर्जमर्यादा. याला ‘Pre-Sanctioned Credit Line Through UPI’ असं म्हटलं जातं. बँक ग्राहकाची पात्रता तपासून विशिष्ट रकमेची क्रेडिट मर्यादा मंजूर करते.

या सुविधेचा वापर करून केलेल्या व्यवहारातील रक्कम नंतर बँकेला परत करावी लागते. त्यामुळे ही सुविधा वापरताना ती कर्जाची रक्कम असल्याचं लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे. वेळेत परतफेड न केल्यास व्याज आणि इतर शुल्क लागू होऊ शकतात.

UPI Credit Card आणि Credit Lineमध्ये काय फरक?

UPI Credit Card आणि UPI Credit Line या दोन वेगवेगळ्या सुविधा आहेत. UPI Credit Cardद्वारे UPI पेमेंट करण्यासाठी संबंधित कार्ड, प्रामुख्याने RuPay क्रेडिट कार्ड, आवश्यक असतं.

याउलट UPI Credit Line वापरण्यासाठी क्रेडिट कार्ड असणं अनिवार्य नाही. बँक ग्राहकाला स्वतंत्र क्रेडिट मर्यादा मंजूर करते आणि ती UPI IDशी लिंक केली जाते. त्यानंतर QR कोड स्कॅन करून मंजूर मर्यादेपर्यंत मर्चंटला पेमेंट करता येतं.

कोणाला मिळू शकते ही सुविधा?

अनेक सरकारी आणि खासगी बँका ही सुविधा आपल्या पात्र ग्राहकांना देत आहेत. मात्र, प्रत्येक ग्राहकाला आपोआप क्रेडिट लाइन मिळेलच असं नाही. बँक ग्राहकाचा क्रेडिट स्कोअर, उत्पन्न, बँक खात्यातील व्यवहार आणि इतर पात्रता निकषांचा विचार करू शकते.

जर तुमच्या UPI अॅपमध्ये Credit Lineची ऑफर दिसत असेल, तर तुम्ही त्यासाठी पात्र असण्याची शक्यता आहे. सुविधा उपलब्ध नसल्यास संबंधित बँकेशी संपर्क करून त्याबाबत माहिती घेता येऊ शकते.

या सुविधेचा योग्य वापर करून कर्जाची रक्कम वेळेवर परतफेड केल्यास क्रेडिट हिस्ट्री सुधारण्यासही मदत होऊ शकते.

UPI Credit Line अॅक्टिव्हेट कशी करायची?

स्टेप १: BHIM, Google Pay, PhonePe किंवा तुमचं संबंधित UPI अॅप उघडा आणि प्रोफाइल किंवा पेमेंट सेटिंग्जमध्ये जा.

स्टेप २: ‘UPI Credit Line’ किंवा ‘Credit Services’ हा पर्याय उपलब्ध आहे का ते तपासा.

स्टेप ३: तुमच्यासाठी क्रेडिट लाइन मंजूर करणारी बँक निवडा.

स्टेप ४: आवश्यक असल्यास PAN, Aadhaar किंवा इतर तपशीलांच्या माध्यमातून e-KYC प्रक्रिया पूर्ण करा.

स्टेप ५: क्रेडिट लाइन तुमच्या UPI अॅपशी लिंक करण्याची प्रक्रिया पूर्ण करा आणि आवश्यक असल्यास स्वतंत्र UPI PIN सेट करा.

अॅक्टिव्हेशनची प्रक्रिया बँक आणि UPI अॅपनुसार थोडी वेगळी असू शकते.

प्रत्यक्ष पेमेंट कसं करायचं?

दुकानात किंवा ऑनलाइन मर्चंटकडे पेमेंट करताना QR कोड स्कॅन करा. पेमेंटच्या वेळी तुमच्या Savings Accountऐवजी उपलब्ध असल्यास Credit Line हा पर्याय निवडा. त्यानंतर संबंधित PIN टाकून व्यवहार पूर्ण करा.

या वेळी रक्कम तुमच्या सेव्हिंग्ज खात्यातून वजा न होता, मंजूर केलेल्या क्रेडिट लाइनमधून वापरली जाईल.

व्याज किती आकारलं जातं?

UPI Credit Lineवरील व्याज आणि परतफेडीचे नियम संबंधित बँकेच्या अटींवर अवलंबून असतात. त्यामुळे सर्व बँकांसाठी एकच व्याजदर किंवा एकच interest-free period असेलच असं नाही.

काही योजनांमध्ये ठराविक कालावधीपर्यंत व्याजमुक्त परतफेडीची सुविधा असू शकते. मात्र, देय तारखेपर्यंत रक्कम परत न केल्यास व्याज, दंड किंवा इतर शुल्क लागू होऊ शकतात. त्यामुळे Credit Line घेण्यापूर्वी बँकेच्या व्याजदर, शुल्क आणि repayment terms काळजीपूर्वक तपासणे महत्त्वाचे आहे.

वेळेवर परतफेड व्हावी यासाठी काही बँका किंवा अॅप्समध्ये Auto Payसारखे पर्याय उपलब्ध असू शकतात. मात्र, Auto Pay वापरत असल्यास देय तारखेला लिंक केलेल्या खात्यात पुरेशी रक्कम असणं आवश्यक आहे.

प्रत्येकाला पैसे ट्रान्सफर करता येतील का?

इथे एक महत्त्वाची बाब लक्षात घेणं गरजेचं आहे. UPI Credit Lineचा वापर साधारणपणे पात्र मर्चंट पेमेंट्ससाठी केला जातो. म्हणजेच वस्तू किंवा सेवा खरेदी करताना त्याचा उपयोग करता येतो.

मात्र, या सुविधेतून मित्र, नातेवाईक किंवा इतर व्यक्तीच्या UPI IDवर थेट पैसे पाठवता येतीलच असं नाही. त्यामुळे Credit Lineचा वापर करण्यापूर्वी आपल्या बँकेने आणि UPI अॅपने दिलेल्या अटी तपासणे आवश्यक आहे.

एकंदरीत, UPI Credit Line ही तातडीच्या खर्चासाठी उपयोगी ठरू शकते. मात्र, ही उपलब्ध रक्कम प्रत्यक्षात कर्जाची सुविधा असल्याने वापरलेली रक्कम वेळेत परतफेड करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अन्यथा व्याज आणि शुल्काचा आर्थिक भार वाढू शकतो. UPI Credit Line

महत्वाच्या बातम्या