1930 मध्ये RSS वर बंदीचा प्रयत्न झाला, तेव्हा ‘इब्राहिम’ यांनी संघाची बाजू घेतली होती, सरसंघचालक भागवत यांचे महत्त्वाचे भाष्य

By, wankhadepravin - November 10, 2026 07:30:46

0

विशेष प्रतिनिधी

नागपूर: राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या (RSS) शताब्दी वर्षाच्या प्रवासातील एक अत्यंत रंजक आणि ऐतिहासिक किस्सा सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी उलगडून सांगितला आहे. 1930 च्या दशकात जेव्हा सेंट्रल प्रोव्हिन्सच्या विधानसभेत संघावर बंदी घालण्याचा प्रयत्न झाला होता, तेव्हा संघाच्या समर्थनार्थ एकही स्वयंसेवक पुढे आला नव्हता; अशा कठीण प्रसंगी इब्राहिम नावाच्या एका व्यक्तीने विधानसभेत उभे राहून संघाची बाजू मांडली होती आणि बंदीला कडाडून विरोध केला होता, अशी आठवण मोहन भागवत यांनी सांगितली.

“मी डॉ. हेडगेवार यांना चांगले ओळखतो; ते एक अत्यंत चांगले माणूस आहेत, त्यामुळे संघ सांप्रदायिक असूच शकत नाही, असे ठाम मत इब्राहिम यांनी तेव्हा मांडले होते. संघ स्थापनेला आज 100 वर्षे पूर्ण होत असताना, कालही आणि आजही ‘स्वयंसेवक’ हीच संघाची खरी ओळख आहे,” असे प्रतिपादन मोहन भागवत यांनी केले.

1930 च्या दशकातील तो ऐतिहासिक प्रसंग; इब्राहिम यांनी संघाची बाजू कशी घेतली?

संघाच्या सुरुवातीच्या काळातील एक महत्त्वपूर्ण आठवण सांगताना सरसंघचालक मोहन भागवत म्हणाले, “1930 च्या दशकात सेंट्रल प्रोव्हिन्सच्या विधानसभेत राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर बंदी घालण्याचा प्रयत्न सुरू झाला होता. त्या वेळी संघाची स्थापना होऊन अवघी काही वर्षे झाली होती आणि संघ फारसा प्रसिद्ध नव्हता; परंतु संस्थापक डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांना सर्वजण ओळखत होते.”

“जेव्हा विधानसभेत बंदीचा विषय आला, तेव्हा संघाच्या बाजूने बोलायला एकही स्वयंसेवक पुढे आला नव्हता. अशा वेळी इब्राहिम नावाच्या एका व्यक्तीने संघाची बाजू घेत स्पष्ट सांगितले होते की, संघ बंद केला जाऊ नये कारण ती सांप्रदायिक संघटना नाही.”

डॉ. हेडगेवारांच्या स्वभावाची दिली साक्ष

भागवत यांनी पुढे सांगितले की, इब्राहिम तेव्हा म्हणाले होते— “जे लोक हिंदुस्थान हे हिंदू राष्ट्र आहे असे म्हणतात, त्यांना मानसिक रुग्णालयात पाठवले पाहिजे. पण मी डॉ. हेडगेवार यांना वैयक्तिकरीत्या ओळखतो; ते मानसिकदृष्ट्या विक्षिप्त नाहीत, तर ते एक अत्यंत सज्जन आणि चांगले माणूस आहेत. त्यामुळे त्यांच्या नेतृत्वाखालील संघ सांप्रदायिक असूच शकत नाही.”

100 वर्षांनंतरही ‘स्वयंसेवक’ हीच संघाची खरी ओळख; 75 लाखांत 4,000 प्रचारक!

संघटनेच्या कार्यपद्धतीवर आणि स्वयंसेवकांच्या निस्वार्थ त्यागावर बोलताना मोहन भागवत यांनी सविस्तर भाष्य केले, “समाजात वेगवेगळ्या प्रकारचे लोक असतात. प्रत्येकाची क्षमता, मानवी गुण आणि योग्यता भिन्न असते, प्रत्येकाचे स्वतःचे एक वेगळे वैशिष्ट्य असते. परंतु या सर्वांमध्ये एक गोष्ट समान असते—ती म्हणजे देशाप्रती असलेले त्यांचे समर्पण. मी स्वतः एक प्रचारक आहे, मी अनेक प्रचारकांना जवळून पाहिले आहे आणि सातत्याने पाहत असतो.”

‘खेलो इंडिया’च्या माध्यमातून खेळ गावागावांत पोहोचला – मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस

70-75 लाख स्वयंसेवकांत 4,000 प्रचारकांचा त्याग

“स्वयंसेवकाच्या जीवनात कोणताही अहंकार किंवा स्वतःसाठी काहीही अपेक्षा नसते. समाजाचे जितके भले होईल तेवढे करण्याचा त्याचा प्रयत्न असतो. ‘विकसित व्हावे, अर्पित होऊनी जावे’ असे जीवन स्वयंसेवक जगत असतो. हे काम करताना अनेक संकटे येतात, अनेकदा मोह दाखवला जातो; मात्र आज स्वतःला स्वयंसेवक म्हणवणाऱ्या 70 ते 75 लाख स्वयंसेवकांपैकी सुमारे 4,000 प्रचारक हे स्वतःच्या सर्व वैयक्तिक अपेक्षा सोडून केवळ देशाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी जगत आहेत.”

70 वर्षे पार केल्यावर सहनशीलता येते; आज जगाची नजर भारतावर!

आपल्या वयाचा आणि सध्याच्या जागतिक परिस्थितीचा संदर्भ देत सरसंघचालक म्हणाले, “माझ्यासारखा 70 वर्षे पार केलेला व्यक्ती सहनशील बनूच शकतो, कारण या वयात राग आणि शारीरिक ताकद कमी झालेली असते,” अशी मिश्कील आणि मार्मिक टिप्पणी भागवत यांनी केली.

आधी संस्कार, मग जबाबदारी

“मराठीत एक म्हण आहे— ‘लग्नाच्या मांडवात मुंज उरकून घेणे’. पण संघात नेमके उलटे घडते; इथे आधी मुंज (संस्कार आणि तयारी) होते. आज समाजाला आणि देशाला असेच समर्पित जीवन जगण्याची नितांत गरज आहे. याबाबतीत संपूर्ण जगाची नजर आज आपल्या देशावर टिकून आहे आणि जगाच्या कोणत्याही पटलावर आपल्याला हीच सकारात्मक स्थिती पाहायला मिळेल,” असा विश्वास मोहन भागवत यांनी व्यक्त केला.