आयआयटी मुंबईत दोन दशकांत विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांच्या घटना; देशभरातील IITs मधील आकडेवारीनेही चिंता वाढवली

By, wankhadepravin - September 22, 2026 08:30:14

0

विशेष प्रतिनिधी

मुंबई : आयआयटी मुंबईतील द्वितीय वर्षाचा विद्यार्थी साहिल वाकोडे याच्या आत्महत्येनंतर संस्थेतील विद्यार्थी मानसिक आरोग्य, शैक्षणिक वातावरण आणि प्रशासनाच्या कार्यपद्धतीबाबत चर्चा पुन्हा ऐरणीवर आली आहे. साहिलच्या मृत्यूनंतर आयआयटी मुंबईमध्ये विद्यार्थ्यांनी आंदोलन केले असून, मानसिक आरोग्य सेवा आणि विद्यार्थ्यांच्या तक्रारी हाताळण्याच्या पद्धतीत सुधारणा करण्याच्या मागण्या करण्यात आल्या आहेत.

आयआयटी मुंबईतील विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्येच्या घटना अलीकडच्या काळापुरत्या मर्यादित नसल्याचे उपलब्ध आकडेवारीवरून दिसते. 2005 ते 2024 या कालावधीतील आरटीआयवर आधारित एका अहवालानुसार, या काळात आयआयटी मुंबईमध्ये 10 विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांची नोंद झाली होती. त्याच कालावधीत देशातील विविध आयआयटींमध्ये अशा मृत्यूंची संख्या 115 असल्याचे हिंदुस्तान टाइम्सने आरटीआयच्या आधारे वृत्त दिले होते.

देशातील आयआयटींमध्येही गंभीर चित्र

आरटीआयवर आधारित 2005 ते 2024 च्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार, आयआयटी मद्रासमध्ये सर्वाधिक 26 विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांची नोंद झाली. त्यानंतर आयआयटी कानपूरमध्ये 18, आयआयटी खरगपूरमध्ये 13 आणि आयआयटी मुंबईमध्ये 10 प्रकरणे नोंदली गेली होती.

दरम्यान, अन्य एका संकलित अहवालात 2005 ते 2024 दरम्यान देशातील आयआयटींमध्ये 127 आत्महत्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. आकडेवारी संकलित करण्याची पद्धत आणि उपलब्ध संस्थांकडून मिळालेली माहिती यामध्ये फरक असल्याने विविध अहवालांमध्ये संख्येत तफावत दिसते.

एसटीच्या १२५ बसस्थानकांवर उभारणार ‘हिरकणी कक्ष’; स्तनदा मातांसाठी सुरक्षित आणि खासगी सुविधा

साहिल वाकोडे प्रकरणानंतर विद्यार्थ्यांचे आंदोलन

आयआयटी मुंबईतील साहिल वाकोडेच्या मृत्यूनंतर विद्यार्थ्यांनी सलग तीन दिवस आंदोलन केले. या प्रकरणाच्या पार्श्वभूमीवर विद्यार्थ्यांनी 18 मागण्या प्रशासनासमोर ठेवल्या. त्यात मानसिक आरोग्य सेवा मजबूत करणे, मृत्यूच्या परिस्थितीची स्वतंत्र चौकशी आणि विद्यार्थ्यांवर आंदोलन केल्याबद्दल कारवाई न करण्यासह विविध मागण्यांचा समावेश होता.

साहिलच्या मृत्यूच्या परिस्थितीबाबत पोलिस तपास सुरू आहे. त्याच्या कुटुंबीयांनी काही गंभीर आरोप केले असून, या प्रकरणात पोलिसांनी आत्महत्येस प्रवृत्त केल्याच्या आरोपांसह अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्यांतर्गतही गुन्हा दाखल केल्याचे वृत्त आहे. या आरोपांची चौकशी सुरू असून, त्यांना अंतिम निष्कर्ष मानता येणार नाही.

एसटीच्या १२५ बसस्थानकांवर उभारणार ‘हिरकणी कक्ष’; स्तनदा मातांसाठी सुरक्षित आणि खासगी सुविधा

प्रत्येक मृत्यूमागे एकच कारण नाही

आयआयटीमधील विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांमागे केवळ शैक्षणिक दबाव हेच कारण असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. विविध प्रकरणांमध्ये शैक्षणिक अडचणी, कौटुंबिक किंवा आर्थिक समस्या, वैयक्तिक संघर्ष, मानसिक आरोग्याशी संबंधित अडचणी तसेच इतर परिस्थितींचा उल्लेख आढळतो.

त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाची पार्श्वभूमी स्वतंत्रपणे तपासणे महत्त्वाचे ठरते. एखाद्या विद्यार्थ्याच्या मृत्यूचे कारण केवळ ‘अभ्यासाचा ताण’ असे ठरवणे योग्य ठरणार नाही.

समुपदेशन व्यवस्था असूनही आव्हान कायम

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यासाठी आयआयटी मुंबईसह विविध आयआयटींमध्ये समुपदेशन आणि विद्यार्थी सहाय्य व्यवस्था उपलब्ध आहेत. मात्र, अशा यंत्रणा उपलब्ध असणे आणि अडचणीत असलेल्या विद्यार्थ्यापर्यंत योग्य वेळी मदत पोहोचणे, या दोन वेगळ्या बाबी आहेत.

विद्यार्थ्याच्या वर्तनात होणारे बदल, एकाकीपणा, मानसिक तणाव, शैक्षणिक अडचणी किंवा वैयक्तिक समस्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर ओळखणे आणि त्याला योग्य मदत मिळवून देणे हे मोठे आव्हान आहे.

साहिल वाकोडेच्या मृत्यूनंतर आयआयटी मुंबईमध्ये याच मुद्द्यावरून चर्चा अधिक तीव्र झाली आहे. विद्यार्थ्यांच्या मागण्यांमध्ये मानसिक आरोग्य सेवा सुधारण्याचा मुद्दाही समाविष्ट आहे.

आकडेवारीपेक्षा प्रत्येक विद्यार्थ्याचे आयुष्य महत्त्वाचे

देशातील आयआयटींमध्ये विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांबाबत उपलब्ध आकडेवारीने समस्या किती व्यापक असू शकते, याकडे लक्ष वेधले आहे. मात्र, या आकडेवारीमागे प्रत्येक विद्यार्थ्याची वेगळी परिस्थिती आणि संघर्ष आहे.

आयआयटीसारख्या अत्यंत स्पर्धात्मक शैक्षणिक वातावरणात विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक मदतीसोबत मानसिक आणि भावनिक आधार वेळेवर मिळणेही महत्त्वाचे आहे. साहिल वाकोडेच्या मृत्यूनंतर निर्माण झालेल्या चर्चेमुळे या व्यवस्थेची परिणामकारकता आणि विद्यार्थ्यांपर्यंत मदत पोहोचण्याचा वेग याबाबत पुन्हा प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.