बारामतीच्या जडणघडणीचा इतिहास सांगताना काही व्यक्तींचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. शहराचा विकास, सामाजिक जीवनातील बदल, शिक्षणाचा विस्तार, व्यापारी क्षेत्राची वाटचाल आणि राजकीय घडामोडी या सगळ्यांचे साक्षीदार असलेल्या व्यक्तींमध्ये जवाहरशेठ शहा तथा जवाहरशेठ वाघोलीकर यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल. त्यांच्या निधनाने बारामतीच्या अनेक दशकांच्या इतिहासाची प्रत्यक्ष माहिती असलेले आणि जुन्या बारामतीपासून आजच्या आधुनिक बारामतीपर्यंतचा प्रवास अनुभवलेले व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले आहे.
महाविद्यालयीन जीवनापासून नेतृत्वाचा प्रवास
सामाजिक कार्याची आवड असलेल्या जवाहरशेठ यांनी महाविद्यालयीन जीवनापासूनच नेतृत्वाला सुरुवात केली. पुढे बारामतीच्या सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक, धार्मिक आणि व्यापारी क्षेत्रांत त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. जवळपास सहा दशकांहून अधिक काळ विविध संस्था आणि संघटनांमध्ये काम करताना त्यांनी शहराच्या विकासात योगदान दिले.
ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांच्या विश्वासू सहकाऱ्यांमध्ये त्यांची गणना होत असे. अजित पवार यांच्यासह त्यांनी बारामतीच्या विकासाशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभाग घेतला. ठाम भूमिका, निर्णयक्षमता आणि सर्वांना सोबत घेऊन जाण्याची वृत्ती यामुळे शहरातील अनेक महत्त्वाच्या विषयांमध्ये त्यांच्या मताला महत्त्व दिले जात असे. एखाद्या प्रश्नावर सल्ला घ्यायचा असेल किंवा एखाद्या निर्णयाबाबत चर्चा करायची असेल, तर अनेक जण त्यांच्याकडे जात असत.
नगरपालिकेतील २६ वर्षांचा प्रवास
बारामती नगरपालिकेच्या कामकाजात जवाहरशेठ यांनी दीर्घकाळ योगदान दिले. तब्बल २६ वर्षे नगरसेवक म्हणून काम केल्यानंतर त्यांना नगराध्यक्षपदाचीही जबाबदारी मिळाली. ज्येष्ठ नेते शरद पवार आणि तत्कालीन उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी त्यांना ही संधी दिली होती.
नगरपालिकेतील कामकाजाच्या माध्यमातून शहराच्या सर्वांगीण विकासात त्यांनी सहभाग घेतला. बारामतीचा विस्तार होत असताना स्थानिक स्वराज्य संस्थेच्या पातळीवर काम करण्याचा त्यांचा अनुभव मोठा होता. राजकीय नेतृत्व, नगरपालिका आणि शहरातील विविध संस्था यांच्यात समन्वय साधत त्यांनी अनेक वर्षे काम केले.
शिक्षण क्षेत्राशी अतूट नाते
जवाहरशेठ वाघोलीकर यांच्या कार्याचा सर्वाधिक ठळक ठसा उमटलेल्या क्षेत्रांपैकी एक म्हणजे शिक्षण. अनेकांत एज्युकेशन सोसायटी आणि तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयाच्या वाटचालीत त्यांचे योगदान महत्त्वाचे राहिले.
वाघोलीकर कुटुंबीयांनी सुरुवातीपासूनच बारामती आणि परिसरातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या अधिकाधिक संधी उपलब्ध व्हाव्यात, यासाठी प्रयत्न केले. ही परंपरा जवाहरशेठ यांनी पुढे नेली. टी. सी. महाविद्यालयाच्या विस्ताराबरोबरच एमबीए महाविद्यालय, अनेकांत इंग्लिश मीडियम स्कूल, फार्मसी महाविद्यालय आणि विविध पूरक अभ्यासक्रमांच्या माध्यमातून संस्थेच्या शैक्षणिक वाटचालीला व्यापक स्वरूप मिळाले.
ज्या महाविद्यालयात त्यांनी शिक्षण घेतले, त्याच संस्थेच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी त्यांनी पुढे सांभाळली. संस्थेचे अध्यक्ष म्हणून काम करताना प्राध्यापकांना ज्ञानदानाचे काम स्वतंत्रपणे करता यावे, यावर त्यांचा भर होता. शैक्षणिक कामकाजात अनावश्यक हस्तक्षेप न करता चांगल्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची त्यांची भूमिका होती.
महाविद्यालयाच्या हितासाठी एका महत्त्वाच्या प्रसंगी त्यांना न्यायालयीन लढाईही लढावी लागली. त्या वेळी संस्थेच्या बाजूने ठामपणे उभे राहत त्यांनी ही जबाबदारी पार पाडली. टी. सी. महाविद्यालयाच्या माध्यमातून घडलेल्या अनेक विद्यार्थ्यांनी देशात आणि परदेशात आपापल्या क्षेत्रांत यश मिळवले. या शैक्षणिक प्रवासाचा त्यांना नेहमीच अभिमान होता.
तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयाबरोबरच महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीच्या विद्यालयाच्या स्थानिक सल्लागार समितीमध्येही त्यांनी दहा वर्षे काम केले. या शाळेच्या प्रगतीतही त्यांचा सहभाग राहिला.
व्यापाऱ्यांसाठी हक्काचा आधार
शैक्षणिक क्षेत्राप्रमाणेच व्यापारी क्षेत्रातही जवाहरशेठ यांचे योगदान मोठे होते. बारामती दि मर्चंट्स असोसिएशनचे सलग वीस वर्षे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम पाहिले. बारामती कृषी उत्पन्न बाजार समितीवर बारा वर्षे काम करताना व्यापारी, आडते, हमाल आणि मापाडी यांच्या प्रश्नांवर त्यांनी भूमिका घेतली.
व्यापाऱ्यांना एखाद्या कायद्यामुळे किंवा सरकारी धोरणामुळे अडचणी निर्माण झाल्या, तर त्यांचे म्हणणे शासनापर्यंत पोहोचविण्यासाठी ते प्रयत्नशील असत. शरद पवार आणि अजित पवार यांच्यापर्यंत व्यापाऱ्यांच्या समस्या पोहोचविणारा दुवा म्हणूनही त्यांची ओळख होती.
त्यांच्या या कार्याची व्याप्ती केवळ बारामतीपुरती मर्यादित नव्हती. पुणे, मुंबईसह महाराष्ट्रातील विविध भागांतील व्यापारी आपल्या अडचणी मांडण्यासाठी त्यांच्याकडे येत असत. देशातील व्यापाऱ्यांची शिखर संघटना असलेल्या ऑल इंडिया फेडरेशनवर महाराष्ट्राचे प्रतिनिधी म्हणूनही त्यांनी तीन वर्षे काम केले. व्यापारी क्षेत्रातील योगदानाची दखल घेत पूना मर्चंट्स चेंबरने त्यांना आदर्श व्यापारी पुरस्काराने गौरविले होते.
जलतरणपटूंसाठी कायमचा आधार
पोहोण्याची आवड असल्याने जवाहरशेठ यांचे वीर सावरकर जलतरण तलावाशीही जिव्हाळ्याचे नाते होते. बारामतीतील स्त्री-पुरुषांना पोहण्याची चांगली सुविधा उपलब्ध व्हावी आणि तलावाचे व्यवस्थापन प्रभावीपणे व्हावे, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.
१९९८ मध्ये बारामती नगरपालिकेने वीर सावरकर जलतरण तलावाची जबाबदारी समितीकडे दिल्यानंतर त्याच्या व्यवस्थापनात त्यांनी पुढाकार घेतला. जलतरण तलावाच्या समितीला त्यांचे मार्गदर्शन मिळत राहिले. जलतरणपटूंसाठी ते केवळ पदाधिकारी नव्हते, तर अडचणीच्या वेळी मदतीला धावून जाणारे मार्गदर्शक होते.
धार्मिक आणि सामाजिक क्षेत्रातील कार्य
बारामतीतील श्री मुनिसुव्रतनाथ दिगंबर जैन देवस्थानचे ज्येष्ठ मार्गदर्शक आणि सल्लागार म्हणून जवाहरशेठ यांनी काम पाहिले. सकल जैन समाजासाठी ते आधारस्तंभ मानले जात. जैन धर्मियांचे महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र असलेल्या कुंथलगिरी देवस्थानच्या विश्वस्तपदाची जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली.
जैन समाजाच्या सर्वांगीण प्रगतीसाठी त्यांनी योगदान दिले. याशिवाय भिगवण रस्त्यावरील बालसुधारगृहाच्या कार्यकारिणीवर अनेक वर्षे काम करताना अनाथ बालकांच्या उन्नतीसाठीही प्रयत्न केले.
बारामती क्लबच्या उभारणीत सुरुवातीपासूनच त्यांचा सहभाग होता. गेल्या अठरा वर्षांपासून ते क्लबच्या कार्यकारिणीवर सक्रिय होते. विविध सामाजिक संस्थांमध्ये काम करताना संस्थेची प्रगती आणि समाजातील वेगवेगळ्या घटकांना त्याचा लाभ कसा होईल, याकडे त्यांचे लक्ष असे.
रेल्वे प्रवाशांच्या प्रश्नांसाठी पाठपुरावा
पुणे आणि सोलापूर येथील रेल्वे विभागीय सल्लागार समितीवर जवाहरशेठ सोळा वर्षांहून अधिक काळ कार्यरत होते. रेल्वे प्रवाशांना भेडसावणाऱ्या अडचणी व्यवस्थापनासमोर मांडणे, त्यावर उपाययोजनांसाठी पाठपुरावा करणे आणि प्रवाशांच्या गरजा संबंधित यंत्रणेपर्यंत पोहोचविणे, या कामांत त्यांनी सहभाग घेतला.
विविध क्षेत्रांतील प्रश्न समजून घेऊन ते संबंधित यंत्रणांपर्यंत पोहोचविण्याची त्यांची पद्धत त्यांच्या दीर्घ सार्वजनिक जीवनाचे वैशिष्ट्य होते.
तीन पिढ्यांसोबत काम करणारे व्यक्तिमत्त्व
जवाहरशेठ यांनी बारामतीत जवळपास तीन पिढ्यांसोबत काम केले. वयाचा विचार न करता प्रत्येकाला सोबत घेणे, मतभेद असले तरी संवाद कायम ठेवणे आणि सर्वसमावेशक निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करणे, हे त्यांच्या स्वभावाचे वैशिष्ट्य होते.
संस्था चालविताना काही वेळा कठोर निर्णय घ्यावे लागतात. असे निर्णय वेळेत घेणे आणि त्यांची अंमलबजावणी करणे, ही त्यांची जमेची बाजू होती. अनेकांत एज्युकेशन सोसायटीच्या विविध शैक्षणिक संस्थांच्या वाटचालीत त्यांच्या नेतृत्वाचा ठसा दिसून येतो.
जीवनात अनेक चढउतार आले, अडचणींचे प्रसंगही आले; मात्र अनुभवाच्या जोरावर मार्ग काढत त्यांनी आपले सार्वजनिक कार्य सुरू ठेवले. नव्या पिढीला मार्गदर्शन करणे आणि नव्या लोकांना काम करण्याची संधी देणे, हे त्यांनी शेवटपर्यंत सुरू ठेवले.
जुन्या बारामतीच्या आठवणींचा चालता-बोलता ठेवा
जवाहरशेठ वाघोलीकर यांचे महत्त्व केवळ त्यांनी भूषविलेल्या पदांमध्ये किंवा त्यांनी काम केलेल्या संस्थांमध्ये नव्हते. जुन्या बारामतीच्या इतिहासाची माहिती असलेले, शहराच्या बदलत्या स्वरूपाचे प्रत्यक्ष साक्षीदार असलेले व्यक्तिमत्त्व म्हणूनही त्यांची ओळख होती.
पूर्वीची बारामती कशी होती, व्यापारी पेठेची वाटचाल कशी झाली, शहरातील सामाजिक आणि राजकीय वातावरण कसे बदलले, याबाबत अनेक आठवणी त्यांच्या गप्पांमधून समोर येत असत. त्यांच्याकडे जुन्या घटनांचे किस्से आणि अनेक व्यक्तींच्या आठवणींचा मोठा साठा होता.
रणसिंग कट्टा असो किंवा दिवंगत जयंत निलाखे यांचे दुकान, अशा ठिकाणी जुन्या मंडळींच्या गप्पांचे फड रंगत असत. धों. आ. सातव, गुलाबराव ढवाण पाटील, जयंत निलाखे आणि भाई रणसिंग यांच्यासारखी मंडळी एकत्र आली की जुन्या बारामतीच्या आठवणींना उजाळा मिळत असे. या गप्पांमधून नव्या पिढीला शहराच्या इतिहासाची ओळख होत होती.
पूर्वीची बारामती आणि आजची बारामती यांतील बदलांवर आधारित पुस्तक जवाहरशेठ यांनी लिहावे, असा आग्रह त्यांच्याकडे वारंवार धरला जात होता. त्यांच्या अनुभवांचा हा ठेवा शब्दबद्ध व्हावा, अशी अपेक्षा होती. मात्र त्यांच्या निधनामुळे हे स्वप्न अपूर्ण राहिले.
हसतमुख स्वभाव आणि सर्वसमावेशक नेतृत्व
जवाहरशेठ यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे त्यांचा हसतमुख स्वभाव. त्यांच्याकडे भेटायला गेलेली व्यक्ती मनसोक्त गप्पा मारून, हसूनच परतत असे. गंभीर विषयांवर चर्चा करतानाही वातावरण हलकेफुलके ठेवण्याची त्यांची हातोटी होती.
सार्वजनिक जीवनात अनेक लोकांशी संबंध येतात. प्रत्येकाचे समाधान करणे शक्य नसले, तरी सर्वांना सोबत घेऊन मध्यम मार्ग काढण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. त्यामुळे विविध क्षेत्रांतील लोकांशी त्यांचे ऋणानुबंध शेवटपर्यंत कायम राहिले.
बारामतीच्या स्थित्यंतराचा एक साक्षीदार हरपला
बारामतीच्या सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक, धार्मिक आणि व्यापारी जीवनात जवाहरशेठ वाघोलीकर यांनी अनेक दशकांपर्यंत काम केले. शहराच्या विकासाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये ते प्रत्यक्ष सहभागी होते. त्यांच्या कार्याची व्याप्ती अनेक संस्थांपर्यंत पोहोचली आणि त्यांच्या आठवणींचा ठेवा अनेक पिढ्यांसाठी महत्त्वाचा राहिला.
आज बारामती बदलली आहे. शहराचा विस्तार झाला, शिक्षणाच्या संधी वाढल्या, व्यापारी क्षेत्राचे स्वरूप बदलले आणि सार्वजनिक जीवनात नव्या पिढीने प्रवेश केला. या बदलांचा प्रवास जवळून पाहणारे जवाहरशेठ आता केवळ आठवणींत उरले आहेत.
त्यांनी केलेले सामाजिक कार्य, शैक्षणिक संस्थांच्या प्रगतीतील सहभाग, व्यापाऱ्यांसाठी घेतलेली भूमिका आणि जुन्या बारामतीच्या जपलेल्या आठवणी यांमधून त्यांचे योगदान पुढील काळातही स्मरणात राहील.
महत्वाच्या बातम्या
To be published, comments must be reviewed by the administrator.*
Our website uses cookies to improve your experience. Learn more
Download App