सोनम वांगचुक शिक्षणतज्ज्ञ की राजकीय कार्यकर्ते? पुरस्कार, विदेशी संस्था, जमीन वाटप आणि आंदोलनांच्या वेळेवर गंभीर प्रश्न

By, wankhadepravin - July 22, 2026 12:30:17

0

विशेष प्रतिनिधी

नवी दिल्ली : लडाखचे पर्यावरणवादी, शिक्षणतज्ज्ञ आणि सामाजिक कार्यकर्ते अशी प्रतिमा तयार केलेले सोनम वांगचुक पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहेत. मात्र, त्यांच्या अनेक दशकांच्या प्रवासावर नजर टाकल्यास शिक्षण सुधारणा आणि पर्यावरण संवर्धनाच्या चमकदार प्रतिमेमागे परदेशी निधी, आंतरराष्ट्रीय संस्था, राजकीय संपर्क आणि आंदोलनांची संशयास्पद वेळ याबाबत गंभीर प्रश्न उभे राहतात. Sonam Wangchuk

1966 मध्ये लडाखमध्ये जन्मलेल्या वांगचुक यांचे वडील सोनम वांग्याल हे काँग्रेसचे नेते आणि जम्मू-काश्मीर सरकारमधील माजी मंत्री होते. त्यामुळे वांगचुक यांचा प्रवास कोणतीही पार्श्वभूमी नसलेल्या सामान्य तरुणाचा संघर्ष नसून, राजकीय प्रभाव असलेल्या कुटुंबातून सुरू झालेला होता.

एनआयटी श्रीनगरमधून मेकॅनिकल इंजिनीअरिंगची पदवी घेतल्यानंतर वांगचुक यांनी 1988 मध्ये SECMOL या संस्थेची स्थापना केली. त्यांच्याकडे पदव्युत्तर पदवी किंवा पीएचडी नसतानाही काही वर्षांतच संस्थेला फोर्ड फाउंडेशन, ओपन सोसायटी फाउंडेशन्स, डॅनचर्चएड आणि इतर परदेशी संस्थांशी संबंधित मदत कशी मिळाली, हा प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे.

1992 मध्ये अमेरिकेतील स्कूल फॉर इंटरनॅशनल ट्रेनिंगशी संबंधित रेबेका नॉर्मन SECMOL मध्ये दाखल झाल्या. 1996 मध्ये त्यांचा वांगचुक यांच्याशी विवाह झाला. यानंतर वांगचुक यांच्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय ओळखीला अचानक वेग मिळाल्याचा दावा त्यांच्या टीकाकारांकडून केला जातो.

याच काळात त्यांना राज्यपाल पदक मिळाले. पुढे ‘द वीक’चा मॅन ऑफ द इयर पुरस्कार, अशोका फेलोशिप, सरकारी शिक्षण संस्थांमधील सल्लागारपदे आणि आंतरराष्ट्रीय मंचांवर प्रसिद्धी मिळत गेली. एका मर्यादित शैक्षणिक पात्रतेच्या व्यक्तीला इतक्या वेगाने संस्था, निधी, पुरस्कार आणि सरकारी प्रवेश कसा मिळाला, यावर प्रश्न विचारणे गैर कसे ठरू शकते?

2009 मध्ये ‘3 इडियट्स’ चित्रपटातील फुनसुख वांगडू या पात्राशी वांगचुक यांचे नाव जोडले गेले. माध्यमांनी त्यांना देशातील शिक्षणक्रांतीचा चेहरा म्हणून उभे केले. मात्र, ही प्रतिमा वास्तवापेक्षा अधिक काळजीपूर्वक तयार केलेली जनसंपर्क मोहीम होती का, याचीही चौकशी होणे आवश्यक आहे.

मराठी भाषा संवर्धनासाठी राज्य मराठी विकास संस्थेला अधिक सक्षम करण्यावर भर; प्रभावी कृती आराखडा तयार करण्याचे मुख्यमंत्र्यांचे निर्देश

वांगचुक यांच्या आइस स्तूपा प्रकल्पालाही मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्धी देण्यात आली. परंतु कृत्रिम हिमनदीची मूळ संकल्पना लडाखचे अभियंता चेवांग नॉरफेल यांनी 1980 च्या दशकात विकसित केली होती. तरीही प्रसिद्धी, पुरस्कार आणि आंतरराष्ट्रीय मान्यता वांगचुक यांच्या नावावर केंद्रित झाली. मूळ संशोधक मागे आणि प्रसिद्ध चेहरा पुढे, हा प्रकार नेमका योगायोग होता का?

2017 मध्ये HIAL ची स्थापना करण्यात आली. त्यानंतर लडाख प्रशासनाने संस्थेला सुमारे 54 हेक्टर जमीन दिल्याचे सांगितले जाते. आवश्यक UGC मान्यता नसतानाही शैक्षणिक कार्यक्रम चालवण्यात आल्याचा आरोप आहे. सामान्य संस्थेला परवानग्यांसाठी वर्षानुवर्षे धावावे लागते, पण वांगचुक यांच्या संस्थेला एवढ्या मोठ्या प्रमाणात जमीन आणि प्रशासकीय मोकळीक कशी मिळाली?

2018 मध्ये त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला. या पुरस्काराच्या ऐतिहासिक आणि अमेरिकाप्रणीत राजकीय पार्श्वभूमीवर अनेकदा प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. वांगचुक यांना वारंवार आंतरराष्ट्रीय संस्थांकडून मिळणारे पुरस्कार आणि त्याच वेळी भारतातील संवेदनशील सीमावर्ती भागात त्यांची वाढती राजकीय भूमिका, याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.

2023 मध्ये त्यांनी लडाखच्या राज्याच्या दर्जासाठी आणि घटनात्मक संरक्षणासाठी आंदोलन सुरू केले. याच काळात लडाखमधील दुर्मिळ खनिजे आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीबाबत केंद्र सरकारच्या योजनांची चर्चा सुरू होती. आंदोलनाची वेळ आणि संसाधनांवरील धोरणात्मक संघर्ष यांचा परस्पर संबंध होता का, हा प्रश्न उपस्थित होतो.

2025 मध्ये HIAL च्या जमीन वाटपावर कारवाई करण्यात आली आणि SECMOL चा FCRA परवाना रद्द करण्यात आल्याचे सांगण्यात आले. परकीय निधी नियमन कायद्यातील तरतुदींच्या उल्लंघनांचा उल्लेख करण्यात आला. अनेक वर्षे परदेशी निधी स्वीकारणाऱ्या संस्थेच्या आर्थिक व्यवहारांवर कारवाई झाल्यानंतरही वांगचुक यांनी स्वतःला केवळ पीडित कार्यकर्ता म्हणून सादर करण्याचा प्रयत्न केला.

यानंतरच्या उपोषण आणि आंदोलनांदरम्यान हिंसाचार झाला, लोकांचा मृत्यू झाला आणि परिस्थिती हाताबाहेर गेली. प्रत्येक वेळी आंदोलन, संघर्ष आणि आंतरराष्ट्रीय लक्ष याच पद्धतीने पुढे येत असल्याने वांगचुक यांच्या आंदोलनांचे उद्दिष्ट आणि पद्धती दोन्ही तपासल्या जाणे गरजेचे आहे.

2026 मध्ये दिल्लीतील जंतर-मंतर आंदोलनात त्यांचा सहभाग आणि त्यानंतर झालेला संघर्ष यामुळे पुन्हा प्रश्न उभे राहिले. वांगचुक जिथे जातात, तिथे आंदोलनाचे आंतरराष्ट्रीयीकरण, सरकारविरोधी कथानक आणि संघर्षाची तीव्रता वाढते, असा आरोप त्यांच्या विरोधकांकडून केला जात आहे.

सोनम वांगचुक यांना फक्त पर्यावरणवादी किंवा शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून गौरवणे म्हणजे त्यांच्या प्रवासातील अनेक महत्त्वाचे प्रश्न दडपणे होय. परदेशी निधी कोणी दिला? कोणत्या अटींवर दिला? कोणत्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी त्यांना पुढे आणले? त्यांच्या संस्थांना विशेष सवलती का मिळाल्या? आणि प्रत्येक मोठे आंदोलन देशाच्या धोरणात्मक निर्णयांच्या वेळीच का उभे राहते?

ही केवळ एका व्यक्तीची कहाणी नाही. हा प्रभाव, निधी, पुरस्कार, माध्यमे आणि आंदोलन यांच्या परस्पर संबंधांचा गंभीर विषय आहे. सोनम वांगचुक खरोखरच दूरदृष्टी असलेले समाजसुधारक आहेत, की अत्यंत कौशल्याने उभी करण्यात आलेली आंतरराष्ट्रीय प्रतिमा? या प्रश्नाचे उत्तर आता भावनेतून नव्हे, तर संपूर्ण आर्थिक आणि संस्थात्मक चौकशीतून मिळाले पाहिजे.