AI Data : संशोधनाचा इशारा: AI डेटा सेंटर्समुळे पृथ्वीच्या तापमानात वाढ, जाणून घ्या डेटा हीट आयलंड इफेक्टबद्दल..

By, Pravin Wankhade - April 2, 2026 07:00:53

0

विशेष प्रतिनिधी

नवी दिल्ली : AI Data जगभरात वेगाने वाढणाऱ्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) तंत्रज्ञानाचा पर्यावरणावर गंभीर परिणाम होत असल्याचे नवीन संशोधनातून समोर आले आहे. केंब्रिज विद्यापीठ च्या अभ्यासानुसार, AI डेटा सेंटर्समुळे स्थानिक तापमानात लक्षणीय वाढ होत आहे.AI Data

डेटा सेंटर्सजवळ तापमान 2°C पर्यंत वाढ

संशोधनानुसार, ज्या भागांमध्ये AI डेटा सेंटर्स कार्यरत आहेत, तेथे सरासरी तापमानात 2 अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढ झाली आहे. काही ठिकाणी ही वाढ 9 अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त नोंदवली गेली.AI Data

विशेष म्हणजे, ही उष्णता फक्त डेटा सेंटरपुरती मर्यादित नसून त्याच्या 10 किलोमीटर परिसरातही परिणाम दिसून येतो.AI Data

महाराष्ट्रात नदी पुनरुज्जीवन प्राधिकरण स्थापन; फडणवीस मंत्रिमंडळाचा निर्णय

‘डेटा हीट आयलंड इफेक्ट’ म्हणजे काय?

शास्त्रज्ञांनी या घटनेला डेटा हीट आयलंड इफेक्ट असे नाव दिले आहे.

यामध्ये AI सर्व्हर्स आणि कूलिंग सिस्टिम्स 24 तास मोठ्या प्रमाणात उष्णता बाहेर सोडतात. ही उष्णता आसपासच्या वातावरणात साचते आणि त्या भागाचे तापमान वाढवते.

हे अगदी अर्बन हीट आयलंड सारखेच आहे, जिथे शहरांमध्ये काँक्रीट आणि प्रदूषणामुळे तापमान वाढते.

34 कोटी लोकांवर परिणाम

अभ्यासानुसार, जगभरातील सुमारे 34.4 कोटी लोक अशा भागांमध्ये राहतात, जे डेटा सेंटर्सच्या उष्णतेच्या प्रभावाखाली आहेत.

यामुळे आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो, घर थंड ठेवण्यासाठी वीज वापर वाढेल, विजेचा खर्च वाढेल

स्पेन, मेक्सिको आणि ब्राझीलमध्ये मोठा परिणाम

संशोधकांनी स्पेन, मेक्सिको आणि ब्राझील येथे अभ्यास केला.
या ठिकाणी डेटा सेंटर्सच्या क्लस्टर्समुळे: तापमानात असामान्य वाढ, कार्बन उत्सर्जनात वाढ अशी स्थिती दिसून आली.

भविष्यातील मोठा धोका – विजेचा प्रचंड वापर

तज्ज्ञांच्या मते, पुढील 10 वर्षांत डेटा सेंटर क्षेत्र जगातील सर्वाधिक वीज वापरणाऱ्या क्षेत्रांपैकी एक होऊ शकते.
AI साठी लागणारी वीज मोठ्या प्रमाणावर अजूनही कोळसा, पेट्रोल आणि नैसर्गिक वायूसारख्या जीवाश्म इंधनांवर अवलंबून आहे. त्यामुळे उष्णता वाढते, प्रदूषण वाढते.

भारतातही वाढत आहेत डेटा सेंटर्स

भारतामध्येही AI आणि डिजिटल सेवांच्या वाढीसोबत डेटा सेंटर्सची संख्या वाढत आहे. सध्या देशात अशा सुमारे 8 प्रमुख केंद्रांचे जाळे कार्यरत असल्याचे सांगितले जाते.
यामुळे भविष्यात भारतातही स्थानिक तापमान आणि ऊर्जा वापरावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

AI ही तंत्रज्ञानाची क्रांती असली, तरी तिचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम आता स्पष्टपणे दिसू लागला आहे. डेटा सेंटर्समधून निर्माण होणारी उष्णता आणि प्रचंड वीज वापर ही भविष्यातील मोठी पर्यावरणीय समस्या ठरू शकते.

यामुळे आता हरित ऊर्जा, कार्यक्षम कूलिंग तंत्रज्ञान आणि नियोजनबद्ध डेटा सेंटर विकास यावर भर देणे अत्यावश्यक झाले आहे.