घरात 500 ग्रॅमपर्यंत सोने असले तरी आता हिशोब द्यावा लागणार; सर्वोच्च न्यायालयाचा अत्यंत महत्त्वाचा निकाल!

By, wankhadepravin - November 13, 2026 10:00:14

0

विशेष प्रतिनिधी

नवी दिल्ली: देशातील कोट्यवधी कुटुंबे आणि विशेषतः सोन्याचे दागिने साठवणाऱ्या नागरिकांसाठी सर्वोच्च न्यायालयाने एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि दूरगामी परिणाम करणारा निर्णय दिला आहे. आयकर विभागाच्या (Income Tax Department) धाडीदरम्यान विवाहित महिलेकडे 500 ग्रॅमपर्यंत सोन्याचे दागिने आढळल्यास ते जप्त केले जात नाहीत, असा नियम अनेक वर्षांपासून प्रचलित आहे. या नियमाचा आधार घेत, 500 ग्रॅमपर्यंत सोने बाळगल्यास आपल्याला कोणालाही काहीही विचारण्याचा अधिकार नाही, असा गैरसमज अनेकांमध्ये होता. मात्र

, सर्वोच्च न्यायालयाने हा गैरसमज दूर करत स्पष्ट शब्दांत सुनावले आहे की, ‘सोने जप्त न होणे’ आणि ‘त्या सोन्याच्या खरेदीचा स्रोत विचारणे’ या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. धाडीदरम्यान जप्तीपासून संरक्षण मिळाले तरी, ते सोने कुठून, कसे आणि कोणत्या उत्पन्नातून खरेदी केले, हे विचारण्याचा अधिकार आयकर विभागाला कायम आहे.

सर्वोच्च न्यायालयाने नेमके काय स्पष्ट केले?; जप्तीपासून संरक्षण म्हणजे सूट नव्हे!

एका प्रकरणाच्या सुनावणीदरम्यान सर्वोच्च न्यायालयाने आयकर कायद्यातील सोन्यासंबंधीच्या तरतुदींचा नेमका अर्थ स्पष्ट केला.
स्रोत सांगणे बंधनकारक

न्यायालयाने स्पष्ट केले की, धाडीदरम्यान विशिष्ट मर्यादेपर्यंतचे सोने जप्त न करण्याचा नियम हा केवळ प्रशासकीय सोयीसाठी आणि तात्काळ जप्तीपासून संरक्षण देण्यासाठी आहे. याचा अर्थ असा मुळीच नाही की, तुम्ही ते सोने कुठून आणि कसे खरेदी केले हे तुम्हाला विचारलेच जाऊ शकत नाही. संबंधित व्यक्तीला त्या सोन्याचा वैध स्रोत (Source of Income) सिद्ध करावाच लागेल.

सर्वसामान्य नागरिकांनी घाबरण्याचे कारण नाही

न्यायालयाच्या या निर्णयाचा अर्थ असा नाही की सरकार किंवा न्यायालय सर्वसामान्य नागरिकांकडून त्यांच्या घरातील दागिन्यांचा हिशोब मागत आहे. तसेच, धाडीदरम्यान जप्तीपासून मिळणाऱ्या संरक्षणाचा जुना नियमही न्यायालयाने रद्द केलेला नाही.
घरात किती सोने ठेवता येते?; आयकर विभागाचे नेमके नियम काय सांगतात?

केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळाच्या (CBDT) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आणि कायद्यानुसार घरात सोने बाळगण्याचे नियम खालीलप्रमाणे आहेत.

धाडीदरम्यान जप्तीपासून संरक्षणाची मर्यादा

आयकर विभागाच्या छापेमारीत विवाहित महिलेकडे 500 ग्रॅमपर्यंत, अविवाहित महिलेकडे 250 ग्रॅमपर्यंत आणि पुरुषाकडे 100 ग्रॅमपर्यंत सोन्याचे दागिने आढळल्यास अधिकारी ते दागिने जप्त करू शकत नाहीत.

‘खेलो इंडिया’च्या माध्यमातून खेळ गावागावांत पोहोचला – मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस

सोने बाळगण्याची कमाल मर्यादा नाही

कायद्यानुसार घरात सोने बाळगण्यासाठी कोणतीही कमाल मर्यादा (Maximum Limit) निश्चित केलेली नाही. एखादे कुटुंब 500 ग्रॅमपेक्षा जास्त सोनेही कायदेशीररीत्या स्वतःकडे ठेवू शकते; मात्र ते सर्व सोने वैध व कर भरलेल्या उत्पन्नातून खरेदी केलेले असावे किंवा कायदेशीर वारसाहक्काने मिळालेले असावे.

नागरिकांनी आता काय काळजी घ्यावी?; कोणती कागदपत्रे सांभाळून ठेवावीत?

भविष्यात कोणत्याही कायदेशीर किंवा आयकर विभागाच्या चौकशीचा त्रास टाळण्यासाठी तज्ज्ञांनी नागरिकांना खालील खबरदारी घेण्याचा सल्ला दिला आहे.

बिले आणि पावत्या जपून ठेवा

नवीन सोने किंवा दागिने खरेदी करताना पक्के GST बिल घ्यावे आणि त्याची पावती कायमस्वरूपी सांभाळून ठेवावी. डिजिटल पेमेंटद्वारे व्यवहार केल्यास त्याचा बँक पुरावाही उपलब्ध राहतो.

भेटवस्तू आणि वारसाहक्काचे पुरावे

लग्नात किंवा इतर समारंभात भेट म्हणून मिळालेल्या दागिन्यांची नोंद (उदा. लग्नाची पत्रिका, भेट देणाऱ्याचे तपशील) तसेच वडिलोपार्जित दागिन्यांबाबत मृत्युपत्र किंवा वारसाहक्क कागदपत्रे जपून ठेवावीत. अर्थात, अत्यंत जुन्या किंवा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या वडिलोपार्जित दागिन्यांचे प्रत्येक एक बिल आयकर विभागाकडून मागितले जात नाही; कुटुंबाची सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमी पाहून त्याचा विचार केला जातो.