Houthi Attacks : द फोकस एक्सप्लेनर : जागतिक व्यापाराला दुहेरी झटका; होर्मुझनंतर सुएझ संकट, विस्कळीत होऊ शकते जागतिक पुरवठा साखळी

By, Pravin Wankhade - March 29, 2026 06:00:56

0

Houthi Attacks मध्यपूर्वेतील वाढता संघर्ष आता केवळ प्रादेशिक राहिलेला नाही, तर त्याचे परिणाम थेट जागतिक अर्थव्यवस्थेवर दिसू लागले आहेत. येमेनमधील इराण-समर्थित हौथी बंडखोरांनी इस्रायलवर क्षेपणास्त्र हल्ला केल्यानंतर या संघर्षाने आणखी एक धोकादायक वळण घेतले आहे. इस्रायलने हा हल्ला निष्फळ ठरवला असला, तरी या घटनेने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे—मध्यपूर्वेतील युद्ध आता वेगवेगळ्या गटांमध्ये पसरत असून त्याचा प्रभाव समुद्री मार्गांपासून ऊर्जा बाजारापर्यंत सर्वत्र जाणवत आहे. Houthi Attacks

यापूर्वी हौथी बंडखोर प्रामुख्याने रेड सीमधील व्यापारी जहाजांवर हल्ले करत होते. या हल्ल्यांमुळे आधीच अनेक शिपिंग कंपन्यांनी आपले मार्ग बदलले होते. मात्र, इस्रायलवर थेट हल्ला केल्याने संघर्षाची व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. हा केवळ लष्करी संघर्ष नसून, जागतिक व्यापाराच्या नाड्या असलेल्या समुद्री मार्गांवर थेट दबाव निर्माण करण्याची रणनीती असल्याचे स्पष्ट दिसते. Houthi Attacks

नाशिक जिल्हा कायद्याचा बालेकिल्ला; पोलीस आयुक्त संदीप कर्णिकांचा मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते सन्मान!!

या संपूर्ण संकटात सर्वाधिक महत्त्वाची ठरते ती बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनी. रेड सी आणि हिंदी महासागर यांना जोडणारा हा अरुंद मार्ग जगातील एक महत्त्वाचा व्यापारमार्ग आहे. आशिया आणि युरोपदरम्यान होणाऱ्या व्यापाराचा मोठा हिस्सा याच मार्गाने जातो. सुएझ कालव्याशी जोडलेला असल्यामुळे या मार्गाचे महत्त्व आणखी वाढते. जर या सामुद्रधुनीत अडथळा निर्माण झाला, तर जहाजांना आफ्रिकेच्या दक्षिण टोकाभोवती वळसा घ्यावा लागेल, ज्यामुळे वेळ, इंधन आणि खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढेल. परिणामी, जागतिक स्तरावर वस्तूंच्या किमती वाढण्याची शक्यता निर्माण होते.

बाब-अल-मंदेब: “गेट ऑफ टियर्स” का महत्त्वाचे?

बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनी (Bab-el-Mandeb) ही रेड सी आणि हिंदी महासागर यांना जोडणारी अतिशय महत्त्वाची समुद्री वाट आहे.
जगातील सुमारे 10–12% तेल वाहतूक याच मार्गाने होते
आशिया–युरोप व्यापारासाठी ही मुख्य लाईफलाइन आहे
सुएझ कालव्याशी थेट जोडलेली आहे.
जर हा मार्ग बंद झाला, तर जहाजांना आफ्रिकेच्या भोवती फिरावे लागेल — ज्यामुळे वेळ आणि खर्च दोन्ही वाढतील.

हौथी बंडखोरांनी दिलेली धमकी या पार्श्वभूमीवर अधिक गंभीर ठरते. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, इस्रायल आणि अमेरिकेने आपले हल्ले थांबवले नाहीत, तर ते बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनी पूर्णपणे बंद करण्याचा प्रयत्न करतील. याआधीही त्यांनी ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांच्या मदतीने अनेक व्यापारी जहाजांवर हल्ले केले आहेत. त्यामुळे विमा कंपन्यांनी रेड सी मार्गासाठी प्रीमियम वाढवले असून अनेक शिपिंग कंपन्या हा मार्ग टाळत आहेत.

या परिस्थितीला अधिक गंभीर बनवते ती हॉर्मुझ सामुद्रधुनीतील तणावपूर्ण स्थिती. इराणच्या नियंत्रणाखाली असलेल्या या मार्गातून जगातील सुमारे 20 टक्के तेल पुरवठा होतो. सध्या सुरू असलेल्या संघर्षामुळे येथेही जहाजांची हालचाल मोठ्या प्रमाणात बाधित झाली आहे. जर हा मार्ग पूर्णपणे बंद झाला, तर जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर मोठा परिणाम होईल. तेलाचे दर आधीच वाढू लागले असून ते आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.

हॉर्मुझ सामुद्रधुनी: आधीच बंदसदृश स्थिती

दुसरीकडे, इराणने हॉर्मुझ सामुद्रधुनीवर नियंत्रण ठेवून मोठा दबाव निर्माण केला आहे.

महत्त्व काय?

जगातील सुमारे 20% तेल पुरवठा या मार्गाने जातो
2026 च्या युद्धामुळे येथे जहाजांची वाहतूक जवळपास थांबली आहे

परिणाम काय?

तेलाचे दर 100 डॉलरपेक्षा जास्त
जागतिक ऊर्जा संकट
LNG (गॅस) पुरवठ्यावरही परिणाम

Barclays च्या मते, हा मार्ग दीर्घकाळ बंद राहिला तर दररोज 13–14 दशलक्ष बॅरल तेल पुरवठा कमी होऊ शकतो

रेड सीतील बाब-अल-मंदेब आणि पर्शियन आखातातील हॉर्मुझ या दोन्ही महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांवर एकाच वेळी निर्माण झालेल्या संकटाला आता “डबल चोकपॉइंट क्रायसिस” असे म्हटले जात आहे. एका बाजूला हॉर्मुझमुळे तेल पुरवठ्यावर परिणाम होत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला बाब-अल-मंदेबमुळे व्यापार आणि शिपिंग विस्कळीत होत आहे. या दोन्ही संकटांचा एकत्रित परिणाम जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत गंभीर ठरू शकतो.

या घडामोडींचा थेट परिणाम तेलाच्या किमतींवर दिसत आहे. जागतिक बाजारात तेलाचे दर 100 डॉलरच्या पुढे जाण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. तेल महाग झाल्यास त्याचा परिणाम सर्वच क्षेत्रांवर होतो—वाहतूक, उत्पादन, शेती आणि घरगुती खर्च यावर त्याचा ताण येतो. परिणामी, महागाई वाढते आणि सामान्य नागरिकांच्या जीवनावर त्याचा थेट परिणाम होतो.

जागतिक पुरवठा साखळीवरही या संकटाचा मोठा परिणाम होऊ शकतो. जर जहाजांना लांब मार्ग घ्यावा लागला, तर वस्तूंचा पुरवठा उशिरा होईल आणि त्याचा खर्च वाढेल. यामुळे इलेक्ट्रॉनिक्स, कपडे, अन्नधान्य आणि इतर अनेक वस्तू महाग होऊ शकतात. 1970 च्या दशकातील ऊर्जा संकटानंतर इतका मोठा धोका पुन्हा निर्माण झाल्याचे अनेक तज्ज्ञ मानतात.

भारतासाठी ही परिस्थिती विशेषतः महत्त्वाची आहे. कारण भारत आपल्या गरजेपैकी सुमारे 80 टक्के कच्चे तेल आयात करतो आणि त्यातील मोठा हिस्सा मध्यपूर्वेतून येतो. त्यामुळे या भागातील कोणत्याही तणावाचा थेट परिणाम भारतावर होतो. तेल महाग झाल्यास पेट्रोल-डिझेलचे दर वाढू शकतात, एलपीजी सिलिंडर महाग होऊ शकतात आणि महागाईचा दबाव वाढू शकतो.

तथापि, भारताने काही प्रमाणात तयारीही केलेली आहे. विविध देशांकडून तेल आयात करण्याचा प्रयत्न, तसेच रणनीतिक तेल साठे (Strategic Reserves) यामुळे काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकतो. तरीही, दीर्घकाळ संकट राहिल्यास भारतालाही आर्थिक आव्हानांना सामोरे जावे लागेल.

सध्याच्या परिस्थितीकडे पाहता, हा संघर्ष आणखी वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. हौथी, हिझबुल्ला आणि इराण यांसारखे गट सक्रिय असून अमेरिका आणि इस्रायलही प्रत्युत्तर देत आहेत. जर रेड सीमध्ये जहाजांवर मोठ्या प्रमाणात हल्ले सुरू झाले, तर अमेरिका थेट हस्तक्षेप करू शकते आणि युद्धाचा विस्तार होऊ शकतो.

“डबल चोकपॉइंट क्रायसिस” म्हणजे काय?

आता जग दोन मोठ्या समुद्री मार्गांच्या संकटाला सामोरे जात आहे:
मार्ग-स्थिती- परिणाम
हॉर्मुझ- इराणमुळे अडथळा- तेल पुरवठा घट
बाब-अल-मंदेब- हौथी धोका- व्यापार व वाहतूक विस्कळीत

या दोन्ही मार्गांवर संकट आल्यामुळे याला “Double Chokepoint Crisis” म्हटले जात आहे.

पुढे काय होऊ शकते?
Scenario 1: मर्यादित संघर्ष- काही हल्ले, पण मार्ग खुले; तेल दर स्थिर
Scenario 2: रेड सी ब्लॉकेड, बाब-अल-मंदेब बंद, व्यापार मोठ्या प्रमाणात प्रभावित
Scenario 3: पूर्ण युद्ध, हॉर्मुझ + रेड सी दोन्ही बंद; जागतिक मंदीची शक्यता

आगामी काळात तीन शक्यता दिसून येतात. एक म्हणजे संघर्ष मर्यादित राहील आणि समुद्री मार्ग सुरू राहतील. दुसरी शक्यता म्हणजे रेड सी मार्गावर मोठा अडथळा निर्माण होईल, ज्यामुळे व्यापारावर परिणाम होईल. आणि तिसरी, सर्वात गंभीर शक्यता म्हणजे हॉर्मुझ आणि बाब-अल-मंदेब हे दोन्ही मार्ग बंद होणे, ज्यामुळे जागतिक मंदीचा धोका निर्माण होऊ शकतो.

एकंदरीत पाहता, हौथी हल्ला हा केवळ एक लष्करी प्रकार नसून तो जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी इशारा आहे. ऊर्जा पुरवठा, व्यापार आणि भू-राजकीय स्थैर्य या तिन्ही गोष्टी एकाच वेळी धोक्यात आल्या आहेत. पुढील काही आठवडे आणि महिने या संकटाचा मार्ग ठरवणारे ठरणार आहेत. जग आता पुन्हा एकदा मोठ्या ऊर्जा संकटाच्या उंबरठ्यावर उभे असल्याचे चित्र स्पष्ट दिसत आहे.