El Nino Risk : भारतावर अल-निनोचे सावट; दुष्काळ आणि तीव्र उष्णतेचा धोका वाढला, मान्सून कमकुवत राहण्याची शक्यता

By, Pravin Wankhade - May 17, 2026 12:00:43

0

वृत्तसंस्था

नवी दिल्ली : El Nino Risk यंदा भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस होण्याचा अंदाज व्यक्त केला जात असतानाच आता अल-निनो पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता वाढली आहे. अमेरिकेची हवामान संस्था National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, मे ते जुलैदरम्यान अल-निनोची स्थिती विकसित होऊ शकते.El Nino Risk

प्रशांत महासागरातील तापमान झपाट्याने वाढत असल्याचे निरीक्षण समोर आले असून, ही परिस्थिती संपूर्ण मान्सून हंगामात कायम राहू शकते. विशेष म्हणजे, गेल्या महिन्यात अल-निनो सक्रिय होण्याची शक्यता 61 टक्के होती, ती आता वाढून 82 टक्क्यांवर पोहोचली आहे.El Nino Risk

प्रधानमंत्री आवास योजनेतल्या लाभार्थ्यांना मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते साताऱ्यातल्या कार्यक्रमात चाव्यांचे वाटप

भारतीय हवामान विभागाचे महासंचालक Mritunjay Mohapatra यांनी सांगितले की, अल-निनोचा थेट परिणाम मान्सूनवर होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे देशात दुष्काळसदृश परिस्थिती आणि उष्णतेच्या लाटांचा धोका वाढू शकतो.

अल-निनो म्हणजे प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पाण्याचे तापमान असामान्यरीत्या वाढणे. या बदलामुळे वाऱ्यांच्या दिशांमध्ये बदल होतो आणि जगभरातील पावसाचे चक्र विस्कळीत होते. काही भागांत भीषण दुष्काळ पडतो, तर काही ठिकाणी मुसळधार पाऊस आणि पूरस्थिती निर्माण होते.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, अल-निनो सक्रिय झाल्यानंतर भारताकडे येणाऱ्या मान्सून वाऱ्यांवर परिणाम होतो. त्यामुळे पावसाचे प्रमाण घटू शकते आणि शेतीसह जलसाठ्यांवर मोठा परिणाम होण्याची शक्यता असते.

हिवाळ्यापर्यंत अल-निनो कायम राहण्याचा अंदाज

NOAA च्या नव्या अंदाजानुसार, मे ते जुलै 2026 दरम्यान अल-निनो विकसित होण्याची शक्यता 82 टक्के आहे. तसेच डिसेंबर 2026 ते फेब्रुवारी 2027 पर्यंत ही स्थिती कायम राहण्याची शक्यता तब्बल 96 टक्के असल्याचे सांगण्यात आले आहे.

यातील चिंतेची बाब म्हणजे, अल-निनो ‘स्ट्रॉंग’ किंवा ‘व्हेरी स्ट्रॉंग’ स्वरूप धारण करण्याची शक्यता सुमारे 67 टक्के आहे. त्यामुळे भारतासह अनेक देशांमध्ये कमकुवत मान्सून, दुष्काळ आणि तीव्र उष्णतेच्या लाटांचा धोका वाढला आहे.

अल-निनोमुळे भारत आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण घटते. इंडोनेशिया आणि उत्तर ऑस्ट्रेलियामध्ये आर्द्रता कमी झाल्याने दुष्काळ आणि जंगलातील आगींचा धोका वाढतो. दुसरीकडे, मध्य प्रशांत महासागरात समुद्राचे तापमान वाढल्याने मुसळधार पाऊस आणि चक्रीवादळांसाठी पोषक परिस्थिती तयार होते.

भारतातील कोणते भाग अधिक धोक्यात?

हवामान तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, उत्तर, पश्चिम आणि मध्य भारतातील काही भागांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता अधिक आहे. त्यामुळे शेती उत्पादनावर परिणाम होऊन कृषी क्षेत्राला मोठा फटका बसू शकतो.

पंजाब, हरियाणा आणि राजस्थान ही राज्ये ऑगस्ट-सप्टेंबर महिन्यात सर्वाधिक संवेदनशील मानली जात आहेत. मध्य आणि पश्चिम भारतातील ज्या भागांत साधारणपणे चांगला पाऊस पडतो, तिथेही यंदा सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज आहे.

मध्य प्रदेशातील इंदूर, उज्जैन, ग्वाल्हेर, चंबळ, जबलपूर, रीवा, शहडोल, सागर आणि नर्मदापुरम या विभागांमध्ये सामान्यपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

तथापि, लडाख, राजस्थानमधील काही भाग, तेलंगणा आणि उत्तर भारतातील काही प्रदेशांवर अल-निनोचा तुलनेने कमी परिणाम होण्याचा अंदाज आहे.

जगभरात पाऊस वाढतोय, तरी जमीन कोरडी का पडतेय?

दरम्यान, हवामान बदलासंदर्भातील आणखी एक चिंताजनक बाब समोर आली आहे. जगभरात एकूण पावसाचे प्रमाण वाढत असले, तरी जमीन आणि परिसंस्था अधिक कोरड्या होत असल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे.

Nature या वैज्ञानिक जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासानुसार, आता पाऊस वर्षभर समान प्रमाणात पडत नाही. त्याऐवजी कमी कालावधीत अतिशय तीव्र स्वरूपाचा पाऊस पडतो आणि त्यानंतर लांब काळ कोरडे वातावरण राहते.

यामुळे मोठ्या प्रमाणात पडणारे पाणी माती शोषून घेऊ शकत नाही. परिणामी पाणी जमिनीवर साचते, वाहून जाते किंवा लवकर वाफ बनून उडून जाते. त्यामुळे पावसाचे प्रमाण वाढले असले, तरी जमिनीतील ओलावा आणि जलसाठे टिकून राहत नाहीत.