China-Nepal : नेपाळ-चीनची वाढती जवळीक; भारतासाठी धोक्याची घंटा? हिमालयात बीजिंगचा प्रभाव का वाढतोय?

By, wankhadepravin - June 18, 2026 06:00:37

0

विशेष प्रतिनिधी

नवी दिल्ली : China-Nepal दक्षिण आशियातील बदलत्या भू-राजकीय समीकरणांमध्ये नेपाळ आणि चीन यांच्यातील वाढती जवळीक भारतासाठी चिंतेचा विषय बनत आहे. भारत दौरा संपताच नेपाळचे परराष्ट्रमंत्री शिशिर खनाल यांनी चीनचा दौरा करून सीमापार रेल्वे, वीज ग्रीड आणि संपर्क प्रकल्पांना गती देण्याचे संकेत दिले आहेत. विशेष म्हणजे, चीन या प्रकल्पांना आपल्या महत्त्वाकांक्षी ‘बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह’ (बीआरआय)चा भाग मानत आहे.China-Nepal

हिमालयीन प्रदेशात चीनचा प्रभाव वाढत असताना, नेपाळ आता केवळ भारतावर अवलंबून राहण्याऐवजी चीनसोबतचे संबंध अधिक मजबूत करण्याच्या दिशेने वाटचाल करत असल्याचे चित्र दिसत आहे.China-Nepal

महाराष्ट्राचे ग्रामीण पेय जल धोरण जाहीर; पाणीपुरवठ्याच्या दीर्घकालीन नियोजनावर भर; दुष्काळ मुक्तीसाठी आणखी एक पाऊल!!

नेपाळचा ‘लँडलॉक्ड’ ते ‘लँड-लिंक्ड’ प्रवास

चीन भेटीदरम्यान नेपाळचे परराष्ट्रमंत्री शिशिर खनाल यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, नेपाळला ‘लँडलॉक्ड’ म्हणजे समुद्रमार्ग नसलेला देश म्हणून नव्हे, तर ‘लँड-लिंक्ड’ म्हणजे विविध देशांना जोडणारा देश म्हणून विकसित करायचे आहे.

यासाठी चीन-नेपाळ सीमेला जोडणारी रेल्वे, ऊर्जा वाहिन्या, सीमापार वीज ग्रीड आणि वाहतूक प्रकल्पांना प्राधान्य दिले जाणार आहे. या प्रकल्पांमुळे नेपाळचा चीनशी थेट संपर्क वाढेल आणि आर्थिकदृष्ट्या बीजिंगवरील अवलंबित्वही वाढू शकते.

बीआरआय म्हणजे नेमके काय?

चीनचे राष्ट्राध्यक्ष Xi Jinping यांनी २०१३ मध्ये ‘बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह’ ही योजना सुरू केली. आशिया, आफ्रिका आणि युरोपमधील देशांना रस्ते, रेल्वे, बंदरे आणि ऊर्जा प्रकल्पांद्वारे जोडण्याचा हा चीनचा महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम आहे.

नेपाळ २०१७ मध्ये बीआरआयमध्ये सहभागी झाला. मात्र, अनेक प्रकल्प अद्याप व्यवहार्यता अहवाल आणि वित्तीय मंजुरीच्या टप्प्यात आहेत. आता चीन हे प्रकल्प पुढे नेण्यासाठी प्रयत्नशील असल्याचे दिसत आहे.

भारतासाठी चिंता का वाढते आहे?

भारत आणि नेपाळ यांच्यात ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संबंध आहेत. खुली सीमा आणि लोकांमधील संपर्कामुळे नेपाळला भारताचा पारंपरिक मित्रदेश मानले जाते. मात्र, गेल्या काही वर्षांत चीनने नेपाळमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक आणि राजकीय संपर्क वाढवले आहेत.

विशेषज्ञांच्या मते, भारतासाठी चिंता निर्माण होण्यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत.

पहिले म्हणजे चीन नेपाळला आपल्या हिमालयीन सुरक्षा धोरणाचा महत्त्वाचा भाग मानतो. त्यामुळे भारताच्या उत्तरेकडील सीमेजवळ चीनची उपस्थिती वाढण्याची शक्यता आहे.

दुसरे म्हणजे चीन नेपाळमधील राजकीय पक्ष, प्रशासकीय यंत्रणा आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमध्ये अधिक सक्रिय होत आहे. त्यामुळे काठमांडूवरील बीजिंगचा प्रभाव वाढत आहे.

तिसरे म्हणजे चीन नेपाळला ऊर्जा, वाहतूक, डिजिटल नेटवर्क आणि दळणवळण क्षेत्रांमध्ये जोडत आहे. त्यामुळे हा संबंध केवळ व्यापारापुरता मर्यादित राहिलेला नाही.

तिबेटचा मुद्दा चीनसाठी का महत्त्वाचा?

नेपाळची सीमा थेट तिबेटला लागून आहे. चीनसाठी तिबेट हा अत्यंत संवेदनशील प्रदेश आहे. त्यामुळे चीन सातत्याने नेपाळकडून ‘वन चायना’ धोरणाला पाठिंबा मिळवत आला आहे.

तिबेटी निर्वासितांच्या हालचाली रोखणे, चीनविरोधी कारवायांना आळा घालणे आणि सीमावर्ती भागात सहकार्य वाढवणे यासाठी बीजिंग काठमांडूवर दबाव ठेवत असल्याचे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे.

ब्रह्मपुत्रा नदीवरील चीनची धरणे; नवी चिंता

दरम्यान, चीनने तिबेटमध्ये ब्रह्मपुत्रा नदीवर ५१० मेगावॅट क्षमतेचे जांगमू जलविद्युत धरण पूर्ण केले आहे. याशिवाय भारताच्या सीमेजवळ आणखी मोठे धरण उभारण्याची तयारी सुरू आहे.

ब्रह्मपुत्रा नदी भारतातील ईशान्य राज्यांसाठी जीवनरेखा मानली जाते. त्यामुळे चीनच्या धरणांमुळे नदीच्या प्रवाहावर परिणाम होऊ शकतो, अशी भीती भारत आणि बांगलादेश या दोन्ही देशांना वाटत आहे.

जलसुरक्षा, पर्यावरणीय परिणाम आणि भविष्यातील धोरणात्मक दबाव यामुळे हा मुद्दा अधिक संवेदनशील बनला आहे.

चीनचा दक्षिण आशियातील वाढता प्रभाव

नेपाळपुरतेच नव्हे तर चीनने दक्षिण आशियातील अनेक देशांमध्ये आपली उपस्थिती वाढवली आहे. Sri Lanka, Pakistan, Bangladesh आणि Maldives यांसारख्या देशांमध्येही चीनने पायाभूत सुविधा प्रकल्पांद्वारे प्रभाव निर्माण केला आहे.

त्यामुळे भारतासाठी आता केवळ सीमावाद नव्हे, तर शेजारी देशांमधील वाढता चिनी प्रभाव हेही मोठे धोरणात्मक आव्हान बनले आहे.

सध्या नेपाळने चीनसोबतच्या प्रकल्पांना गती देण्याचे संकेत दिले असले, तरी त्यापैकी बहुतांश प्रकल्प अद्याप प्रारंभिक टप्प्यात आहेत. मात्र, जर सीमापार रेल्वे, ऊर्जा आणि संपर्क व्यवस्था प्रत्यक्षात आली, तर हिमालयीन प्रदेशातील सामरिक समीकरणे बदलू शकतात.

याच कारणामुळे नेपाळ-चीन वाढती जवळीक ही केवळ आर्थिक भागीदारी नसून, दक्षिण आशियातील सत्तासंतुलन बदलण्याची शक्यता असलेली महत्त्वाची भू-राजकीय घडामोड मानली जात आहे.