Vande Mataram : वंदे मातरम् गायनादरम्यान उभे राहणे अनिवार्य होण्याची शक्यता, प्रोटोकॉल सरकारच्या विचाराधीन

By, Pravin Wankhade - January 27, 2026 07:00:48

0

वृत्तसंस्था

नवी दिल्ली : Vande Mataram राष्ट्रीय गीत ‘वंदे मातरम्’साठीही त्याच प्रकारे उभे राहणे अनिवार्य असू शकते, जसे सध्या राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’च्या वेळी असते. सरकारने वंदे मातरम् च्या रचनेला १५० वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने राष्ट्रीय गीतासाठीही प्रोटोकॉल लागू करण्यावर विचार करत आहे. वंदे मातरम १९५० मध्ये राष्ट्रीय गीत म्हणून स्वीकारले गेले.Vande Mataram

इंडियन एक्सप्रेसनुसार, गृह मंत्रालय यावर चर्चा करत आहे की ‘वंदे मातरम्’वरही तेच नियम आणि कायदे लागू केले जावेत का, जे राष्ट्रगीतावर लागू होतात. तथापि, या संदर्भात अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय घेण्यात आलेला नाही.Vande Mataram

‘वंदे मातरम्’ हा एक संस्कृत वाक्यांश आहे, ज्याचा अर्थ आहे- “हे माते, मी तुला नमन करतो.” ही रचना राष्ट्रवाद, देशभक्ती, आध्यात्मिकता आणि ओळखीच्या भावनांना एकत्र आणते. हे एका भजनाच्या रूपात लिहिले गेले होते. हे बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या ‘आनंद मठ’ या कादंबरीचा भाग आहे.Vande Mataram

77 व्या प्रजासत्ताक दिनी महाराष्ट्राची प्रगती आणि आर्थिक आत्मनिर्भरतेचा जयघोष; उद्योग आणि रोजगार निर्मितीवर भर!!

स्वातंत्र्य संग्रामादरम्यान ‘वंदे मातरम्’ हे भारताला वसाहतवादी राजवटीतून मुक्त करण्यासाठी संघर्ष करणाऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांचा नारा बनले होते.

वंदे मातरम् साठी प्रोटोकॉल

सध्या ‘द प्रिवेंशन ऑफ इंसल्ट टू नॅशनल ऑनर ॲक्ट 1971’ (The Prevention of Insult to National Honour Act 1971) केवळ राष्ट्रगीताला लागू होतो. संविधानाच्या कलम 51(ए) मध्येही नागरिकांना राष्ट्रगीताचा आदर करण्याची जबाबदारी निश्चित केली आहे. तथापि, ‘वंदे मातरम्’साठी लोकांना उभे राहणे किंवा त्याच्या गायनात भाग घेणे अनिवार्य करणारी कोणतीही कायदेशीर व्यवस्था सध्या अस्तित्वात नाही.

सर्वोच्च न्यायालय आणि विविध उच्च न्यायालयांमध्ये याचिका दाखल करून ‘वंदे मातरम्’वरही राष्ट्रगीताचे नियम लागू करण्याची मागणी करण्यात आली आहे. तथापि, सरकारने स्पष्ट केले आहे की, हे नियम केवळ ‘जन गण मन’ला लागू होतात, ‘वंदे मातरम्’ला नाही.

गृह मंत्रालयाच्या निर्देशांमध्ये राष्ट्रगीताचा कालावधी आणि त्याच्या गायनादरम्यान पाळल्या जाणाऱ्या आचरणाचा स्पष्ट उल्लेख आहे. यामध्ये सर्वांनी उभे राहणे आणि गायनात भाग घेणे अनिवार्य असल्याचे सांगितले आहे.

कायदेशीर तरतुदींनुसार, जो कोणी राष्ट्रगीताचा अपमान करतो किंवा इतरांना त्याचा आदर करण्यापासून रोखतो, त्याला तीन वर्षांपर्यंतची शिक्षा होऊ शकते.

आता यावर चर्चा सुरू आहे की, असेच नियम ‘वंदे मातरम्’लाही लागू केले जाऊ शकतात का.

वंदे मातरम् वर वाद

गेल्या वर्षी ‘वंदे मातरम्’वर तेव्हा वाद निर्माण झाला, जेव्हा काही मुस्लिम संघटनांनी राष्ट्रगीताच्या पठणाला विरोध केला होता. संसदेच्या हिवाळी अधिवेशनादरम्यान भाजपने काँग्रेसवर तुष्टीकरणाच्या राजकारणाखाली मूळ सहा कडव्यांच्या गीताला एका कडव्याचे केल्याचा आरोप केला होता.

सध्या राष्ट्रगीत म्हणून मूळ भजनाच्या सहा कडव्यांपैकी फक्त पहिली दोन कडवीच गायली जातात. काढलेल्या भागांमध्ये दुर्गासह तीन हिंदू देवींचा उल्लेख आहे.

भाजपने 1937 मध्ये देशाचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी लिहिलेली पत्रे देखील शेअर केली होती, ज्यात त्यांनी सूचित केले होते की, गीताची पार्श्वभूमी मुस्लिमांना अस्वस्थ करू शकते.

या मुद्द्यावर झालेल्या चर्चेदरम्यान, भाजपचे माजी अध्यक्ष जेपी नड्डा यांनी जोर दिला होता की राष्ट्रीय गीतालाही राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रध्वजाप्रमाणेच दर्जा दिला पाहिजे.

तर, काँग्रेसने असा युक्तिवाद केला की राष्ट्रीय गीतावर हा जोर पश्चिम बंगालमध्ये होणाऱ्या आगामी निवडणुका लक्षात घेऊन दिला जात आहे.