५ हजारांच्या UPI पेमेंटवर २० रुपये शुल्क? नेमका नियम काय, ग्राहकांना पैसे द्यावे लागणार का?

By, wankhadepravin - September 16, 2026 07:43:50

0

विशेष प्रतिनिधी

नवी दिल्ली : यूपीआय व्यवहारांवर नव्या शुल्काची चर्चा सुरू झाल्याने देशभरातील डिजिटल पेमेंट करणाऱ्या ग्राहकांमध्ये संभ्रम निर्माण झाला आहे. मात्र, सामान्य यूपीआय वापरकर्त्यांसाठी दिलासादायक बाब म्हणजे या शुल्काचा थेट भार ग्राहकांच्या खिशावर पडणार नाही. नव्या व्यवस्थेत काही पात्र व्यापारी व्यवहारांवर शुल्क लागू होणार असले, तरी ते ग्राहकाकडून थेट आकारले जाणार नाही.

त्यामुळे दुकानात, मॉलमध्ये किंवा इतर व्यापाऱ्याकडे यूपीआयद्वारे पेमेंट करणाऱ्या ग्राहकाला स्वतंत्र व्यवहार शुल्क भरावे लागणार नाही. त्याचप्रमाणे मित्र, नातेवाईक किंवा कुटुंबीयांना यूपीआयद्वारे पैसे पाठवितानाही कोणतेही व्यापारी शुल्क लागू होणार नाही.

२ हजार रुपयांपेक्षा जास्त व्यवहारांवर शुल्क

नव्या रचनेनुसार, २ हजार रुपयांपेक्षा अधिक रकमेच्या पात्र व्यापारी व्यवहारांवर ०.४ टक्के व्यापारी सवलत दर (MDR) शुल्क लागू होऊ शकते. मात्र, हे शुल्क ग्राहकाकडून थेट वसूल केले जाणार नाही.

उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाने दुकानात ५ हजार रुपयांची खरेदी केली आणि यूपीआयद्वारे पैसे दिले, तर ०.४ टक्के दरानुसार २० रुपये शुल्काची गणना होते. मात्र, ग्राहकाच्या खात्यातून ५ हजार रुपयांव्यतिरिक्त आणखी २० रुपये कापले जाणार नाहीत.

म्हणजे ग्राहकाने ५ हजार रुपयांची खरेदी केली असल्यास त्याच्या खात्यातून व्यवहारासाठी ५ हजार रुपयेच वजा होतील.

मग शुल्क कोण भरणार?

या व्यवस्थेतील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे शुल्काचा भार संबंधित पात्र व्यापाऱ्यावर असेल. ग्राहकाने यूपीआयद्वारे केलेल्या पेमेंटसाठी स्वतंत्र चार्ज देण्याची गरज नाही.

यामुळे यूपीआय वापरणाऱ्या सामान्य ग्राहकांच्या दैनंदिन व्यवहारांमध्ये मोठा बदल होणार नाही. दुकानात पेमेंट करताना ग्राहकाला नेहमीप्रमाणेच यूपीआय अॅपवर व्यवहाराची रक्कम भरावी लागेल आणि त्याच रकमेचे डेबिट खात्यातून होईल.

२ हजार रुपयांपर्यंतचे व्यवहार शुल्कमुक्त

ग्राहकांसाठी आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे २ हजार रुपयांपर्यंतचे पात्र व्यापारी यूपीआय व्यवहार शुल्कमुक्त राहणार आहेत.

त्यामुळे किराणा दुकान, मेडिकल, चहा-नाश्ता, खाद्यपदार्थ, स्थानिक विक्रेते किंवा इतर छोट्या खरेदीसाठी यूपीआयचा वापर करणाऱ्या ग्राहकांना अतिरिक्त शुल्काचा प्रश्न निर्माण होणार नाही.

छोट्या व्यापाऱ्यांनाही मोठा दिलासा

दरमहा १ लाख रुपयांपेक्षा कमी यूपीआय उलाढाल असलेल्या छोट्या व्यापाऱ्यांवरही या शुल्काचा भार टाकला जाणार नाही. त्यामुळे स्थानिक किराणा दुकानदार, छोटे व्यावसायिक, विक्रेते आणि छोट्या आस्थापनांशी होणारे अनेक यूपीआय व्यवहार पूर्वीप्रमाणेच शुल्कमुक्त राहतील.

याचा थेट फायदा छोट्या व्यवसायांना आणि त्यांच्या ग्राहकांना होण्याची अपेक्षा आहे.

५ हजारांपासून १ लाखांपर्यंत शुल्काचा हिशोब

नव्या रचनेनुसार पात्र व्यापारी व्यवहारांवर ०.४ टक्के शुल्काची गणना केली जाते. उदाहरणार्थ—

५ हजार रुपयांचा व्यवहार — २० रुपये
२५ हजार रुपयांचा व्यवहार — १०० रुपये
७५ हजार रुपयांचा व्यवहार — ३०० रुपये
१ लाख रुपयांचा व्यवहार — ४०० रुपये; मात्र कमाल शुल्क ३०० रुपये

म्हणजे १ लाख रुपयांच्या व्यवहारावर ०.४ टक्क्यानुसार ४०० रुपये होत असले, तरी प्रति व्यवहार कमाल शुल्क ३०० रुपयांपर्यंतच मर्यादित राहणार आहे.

मात्र, हे शुल्क ग्राहकाने स्वतंत्रपणे भरायचे नसून संबंधित पात्र व्यापारी व्यवहाराच्या शुल्करचनेनुसार त्याची जबाबदारी व्यापाऱ्यावर असेल.

प्रसाद वाटप करणाऱ्या गणेश मंडळांना एफडीए नोंदणी बंधनकारक

व्यक्ती-ते-व्यक्ती व्यवहारांवर कोणतेही शुल्क नाही

यूपीआयचा सर्वाधिक वापर करणाऱ्या ग्राहकांसाठी हा मुद्दा विशेष महत्त्वाचा आहे. मित्राला पैसे पाठवणे, कुटुंबातील सदस्यांना रक्कम हस्तांतरित करणे, वैयक्तिक देयके करणे किंवा व्यक्ती-ते-व्यक्ती स्वरूपाचे व्यवहार करण्यासाठी ग्राहकाला या व्यापारी शुल्काचा सामना करावा लागणार नाही.

त्यामुळे एखाद्या मित्राला १ हजार रुपये पाठवले किंवा कुटुंबातील सदस्याला १० हजार रुपये यूपीआयद्वारे दिले, तरी या व्यापारी शुल्काच्या रचनेमुळे स्वतंत्र शुल्क आकारले जाणार नाही.

यूपीआय व्यवस्था चालविण्यासाठी मोठा खर्च

देशात यूपीआयद्वारे दररोज मोठ्या प्रमाणावर डिजिटल व्यवहार होत आहेत. ही व्यवस्था सुरळीत ठेवण्यासाठी सर्व्हर क्षमता, नेटवर्क, सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंधक यंत्रणा, व्यवहार प्रक्रिया, तांत्रिक सहाय्य आणि मनुष्यबळ यावर मोठा खर्च होतो.

उद्योग क्षेत्रातील अंदाजानुसार, यूपीआयची संपूर्ण व्यवस्था चालविण्यासाठी दरवर्षी सुमारे २० हजार कोटी रुपयांपर्यंत खर्च येत असल्याचे सांगितले जाते.

यूपीआयचा विस्तार आणि डिजिटल पेमेंटची व्यवस्था दीर्घकाळ आर्थिकदृष्ट्या टिकवून ठेवण्यासाठी व्यापारी व्यवहारांशी संबंधित शुल्करचनेत बदल करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

ग्राहकांच्या खिशावर थेट परिणाम नाही

नव्या शुल्करचनेमुळे यूपीआय वापरणाऱ्या सामान्य ग्राहकांनी घाबरण्याचे कारण नाही. कारण व्यक्ती-ते-व्यक्ती व्यवहारांवर या शुल्काचा थेट परिणाम होणार नाही. तसेच पात्र व्यापारी व्यवहारांमध्येही ग्राहकाच्या खात्यातून व्यवहाराच्या रकमेव्यतिरिक्त स्वतंत्र शुल्क कापले जाणार नाही.

त्यामुळे ५ हजार रुपयांचे यूपीआय पेमेंट केल्यास ग्राहकाच्या खात्यातून ५ हजार रुपयेच वजा होतील; २० रुपये अतिरिक्त कापले जाणार नाहीत.

डिजिटल पेमेंटचा वाढता वापर लक्षात घेता, नव्या शुल्करचनेचा मुख्य परिणाम व्यापारी व्यवहारांच्या बाजूवर होणार आहे. सामान्य यूपीआय ग्राहकांसाठी मात्र दैनंदिन व्यवहारांची पद्धत पूर्वीप्रमाणेच सुरू राहणार आहे.