प्राचीन भारतीय शिक्षण परंपरेचा वारसा जपा; मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे आवाहन

By, wankhadepravin - October 25, 2026 03:00:32

0

विशेष प्रतिनिधी

नागपूर : तक्षशिला, नालंदा आणि विक्रमशिला यांसारख्या प्राचीन विद्यापीठांच्या माध्यमातून भारताने जगाला ज्ञानाची समृद्ध परंपरा दिली. या प्राचीन शिक्षण व्यवस्थेतील ज्ञान, मूल्ये आणि कौशल्याधिष्ठित दृष्टिकोन आजच्या काळातही दिशादर्शक ठरू शकतो. त्यामुळे भारतीय शिक्षण व्यवस्थेचा प्राचीन वारसा जतन करून तो नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही काळाची गरज असल्याचे प्रतिपादन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केले.

नागपूर येथील मिहान परिसरातील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट (आयआयएम) येथे आयोजित नवव्या आंतरराष्ट्रीय प्राचार्य शैक्षणिक परिषदेच्या समारोपप्रसंगी ते बोलत होते. यावेळी शालेय शिक्षण राज्यमंत्री डॉ. पंकज भोयर आणि माजी खासदार डॉ. नितीश भारद्वाज यांची विशेष उपस्थिती होती.

प्राचीन शिक्षण परंपरेतून विकासाचा मार्ग

भारतीय शिक्षण व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक महत्त्वावर प्रकाश टाकताना मुख्यमंत्री फडणवीस म्हणाले की, प्राचीन काळात तक्षशिला, नालंदा आणि विक्रमशिला यांसारखी विद्यापीठे ज्ञानाची प्रमुख केंद्रे होती. जगाच्या विविध भागांतून विद्यार्थी भारतात शिक्षण घेण्यासाठी येत असत. भारतीय ज्ञानपरंपरेचे वैशिष्ट्य केवळ सैद्धांतिक ज्ञानापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यात उपयोजित ज्ञान आणि कौशल्यांनाही महत्त्व होते.

आचार्य चाणक्य आणि पाणिनी यांसारख्या विद्वानांच्या कार्याचा संदर्भ देत त्यांनी प्राचीन भारतीय शिक्षण पद्धतीतील शास्त्र आणि संवाद यांच्या महत्त्वावर भर दिला. शिक्षणाच्या माध्यमातून राष्ट्रीय, सामाजिक आणि वैयक्तिक विकास साधण्यासाठी या परंपरेतील उपयुक्त तत्त्वांचा आजही विचार होणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात मानवी मूल्यांचे महत्त्व

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (एआय) वाढत्या प्रभावाच्या पार्श्वभूमीवर विद्यार्थ्यांमध्ये मानवी मूल्ये, नीतिमत्ता आणि चारित्र्य जपणे अधिक महत्त्वाचे ठरत असल्याचे मुख्यमंत्री म्हणाले. आजच्या पिढीसमोर माहितीचा प्रचंड साठा उपलब्ध आहे. मात्र, या माहितीचे ज्ञानात रूपांतर करणे आणि त्याचा योग्य पद्धतीने वापर करणे हे मोठे आव्हान आहे.

माहितीचे विश्लेषण करून त्यातून योग्य निष्कर्ष काढणे, योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखणे आणि संवेदनशीलतेने निर्णय घेणे आवश्यक आहे. माहितीचा नैतिक आणि विवेकपूर्ण वापर करण्याची क्षमता विकसित करणे ही नव्या पिढीची महत्त्वाची जबाबदारी असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

‘जनरेशन वॉव’ संकल्पनेवर भर

नवव्या आंतरराष्ट्रीय प्राचार्य शैक्षणिक परिषदेत ‘जनरेशन वॉव’ अर्थात ‘वर्ल्ड ऑफ वंडरफुल जनरेशन’ ही संकल्पना मांडण्यात आली. या संकल्पनेच्या माध्यमातून माहिती आणि तंत्रज्ञानाच्या वेगवान विस्ताराच्या काळात वाढणाऱ्या नव्या पिढीच्या वैशिष्ट्यांकडे लक्ष वेधण्यात आले.

‘सत्ता बदलायची असेल तर निवडणुका जिंका’; रेजीम चेंजच्या मुद्द्यावर फडणवीसांचा विरोधकांना इशारा

मुख्यमंत्री फडणवीस म्हणाले की, ही पिढी माहितीच्या स्फोटाच्या काळात जन्माला आली असून तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने होणाऱ्या विकासासोबत वाढत आहे. मिलेनियल्स पिढीच्या तुलनेत या पिढीचे तंत्रज्ञानाशी असलेले नाते वेगळे आहे. त्यामुळे उपलब्ध माहितीचा केवळ संग्रह करण्यापेक्षा तिचे ज्ञानात रूपांतर करणे आणि त्याचा विचारपूर्वक वापर करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

शिक्षणाच्या केंद्रस्थानी विद्यार्थी

शिक्षण व्यवस्थेतील बदलत्या गरजांचा विचार करताना विद्यार्थ्यांना केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक असल्याचेही मुख्यमंत्री यांनी अधोरेखित केले. तंत्रज्ञानाच्या उपलब्धतेसोबतच विद्यार्थ्यांमध्ये चिकित्सक विचार, नैतिक जाणीव, सामाजिक संवेदनशीलता आणि निर्णयक्षमता विकसित करण्यावर भर देण्याची गरज आहे.

या परिषदेत शिक्षण क्षेत्रातील बदल, नव्या पिढीच्या गरजा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या पार्श्वभूमीवर शिक्षणाची दिशा यांसारख्या विषयांना महत्त्व देण्यात आले.

या कार्यक्रमाला आयआयएम नागपूरचे संचालक डॉ. भीमराया मेत्री, द साऊथ पब्लिक स्कूलच्या प्राचार्य डॉ. मृणालिनी दस्तुरे, सनफ्लॉवर व तायची पब्लिशिंगचे व्यवस्थापकीय संचालक राजेश घई, नवनीत प्रकाशन संस्थेच्या एज्युकेशनल बुक्स डिव्हिजनचे अध्यक्ष देविश गाला, द साऊथ पब्लिक स्कूलचे संचालक दिवेन दस्तुरे, न्यू सरस्वती हाऊसचे राष्ट्रीय विक्री प्रमुख विरल उपाध्याय, एड्युव्हेटच्या प्रमुख नुपूर मराठे आणि ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसचे सहयोगी संचालक रविशंकर रथ यांच्यासह शिक्षण क्षेत्रातील मान्यवर उपस्थित होते.

भारतीय शिक्षण परंपरेतील ज्ञान आणि मूल्यांचा वारसा आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जोडत नव्या पिढीला सक्षम बनवणे, हा या परिषदेच्या चर्चेचा महत्त्वाचा केंद्रबिंदू ठरला.